Polski

Anemia Fizjologiczna U Prosiąt

Żelazo (Ferrum) jest jednym z najważniejszych mikroelementów koniecznych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Pierwiastek ten wchodzi w skład białek np.hemoglobiny,mioglobiny oraz enzymów odpowiedzilnych za kluczowe procesy metaboliczne.Zapotrzebowanie na żelazo u świń ma stosunkowo szerokie granice i uzależnione jest od wieku ,płci oraz stanu fizjologicznego zwierzęcia (ciąża,laktacja itp.).Pierwszy przypadek anemii prosiąt został opisany w roku 1891,natomiast dopiero w roku 1924 powiązano opisaną wcześniej anemię prosiąt właśnie z niedoborem żelaza. Prace nad anemią prosiąt posuwały się stosunkowo wolno, co związane było z faktem, że anemia pojawiała się tylko u zwierząt utrzymywanych w zamknięciu (fermy) oraz ,że dotyczyła właściwie tylko tego jednego gatunku zwierząt gospodarskich.

Zawartość żelaza w organizmie świni i jego związki

Nowo narodzone prosię dysponuje zapasem około 40-50 ppm żelaza (40-50mg) z czego najwięcej żelaza związane jest z krwią potem w kolejności z :tkankami, wątrobą i śledzioną. Najwięcej żelaza zgromadzona jest w formie hemoglobiny (krew) i mioglobiny (mięśnie) oraz formach magazynujących i transportowych tj. ferrytynie i transferynie.

Hemoglobina-czerwony barwnik krwi. Hemoglobina jest białkiem, którego zadaniem jest transport tlenu z pęcherzyków płucnych do tkanek całego ciała . Zawiera około 60-80% całego żelaza organizmu.

Ciekawostka

Hemoglobina stanowi około 90% wszystkich białek krwinki czerwonej oraz około 30% jej masy. Średni czas życia krwinki czerwonej u świni wynosi około 70 dni a po jej śmierci żelazo w niej zawarte jest bardzo efektywnie odzyskiwane przez organizm-minimalne starty żelaza.

Mioglobina stanowi około 3-7% całego żelaza organizmu, ma bardzo wysoką zdolności do łączenia się z tlenem (wyższe niż hemoglobina krwi) a jej głównym zadaniem jest transport tlenu w obrębie mięśni.

Ferrytyna-główne białko magazynujące żelazo w organizmie świni.Może gromadzić do 20% całego żelaza organizmu. Ferrytyna znajdowana jest we wszystkich tkankach ciała jednak największe ilości ferrytyny spotykamy w wątrobie, nabłonku jelit, śledzionie oraz szpiku kostnym

Hemosyderyna-stanowi inne białko magazynujące żelazo w organizmie świni i wykorzystywane jest generalnie w momencie nadmiaru żelaza. Powstaje głównie w wyniku degradacji ferrytyny. Transferyna-białko transportujące żelazo do tkanek,pełni rolę regulatora dystrybucji tego pierwiastka w organizmie.

Wchłanianie żelaza i jego gospodarka

Żelazo ulega wchłanianiu na przestrzeni całego układu pokarmowego, przy czym dwunastnica oraz jelito czcze uważa się za główne odcinki wchłaniania tego pierwiastka. Wchłanianiem żelaza rządzi aktualne zapotrzebowanie organizmu, co związane jest z poziomem żelaza we krwi oraz bieżącym zapotrzebowaniem erytropoezy tj. produkcji czerwonych krwinek krwi. Żelazo wchłaniane jest i rozprowadzane dalej w organizmie przy pomocy tzw. transporterów-przenośników-ferrytyny oraz transferyny. Ferrytyna gromadzi żelazo w obrębie komórek układu pokarmowego i dalej w wątrobie aby przekazać je transferynie we krwi ,której zadaniem jest dostarczyć żelazo poszczególnym tkankom organizmu. W momencie kiedy popyt na żelazo jest wysoki żelazo odbierane jest z przenośników szybko ,co prowadzi do uwolnienia przenośnika, który gotowy jest do ponownego połączenia się z „nową porcją” żelaza-wchłanianie żelaza rośnie. Jeżeli organizm nie potrzebuje żelaza, uprzednio zgromadzona ilość żelaza blokuje swoje przenośniki co prowadzi, do sytuacji w której wchłanianie „nowej porcji” jest bardzo ograniczone-wchłanianie żelaza maleje w wyniku wysycenia-przeładowania swojego transportera-przenośnika.Żelazo podane w formie injekcji domięśniowej lub podskórnej podlega podobnemu „obrotowi” z tym, że podana dawka jest dużo lepiej wykorzystana (pominięty jest etap wchłaniania jelitowego)

Czynniki wpływające na wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego

Głównymi czynnikami warunkującymi stopień wchłaniania żelaza są -wiek-udowodniono,że młode prosięta wchłaniają żelazo znacznie szybciej i efektywniej niż świnie w starszym wieku

Ciekawostka

Używając znakowanego związku żelaza dowiedziono,że żelazo ulega aktywnemu wchłanianiu u prosiąt do 180h życia.Większe kompleksy związków żelaza (np.dekstran) najprawdopodobniej nie mogą być już wchłaniane po 30h od urodzenia.

  • -aktualny status żelaza-status żelaza uzależniony jest od stanu magazynów żelaza oraz aktualnego zaporzebowania na tworzenie czerwonych krwinek krwi.
  • -źródło żelaza-żelazo pochodzenia zwierzęcego jest dużo lepiej wchłaniane niż żelazo pochodzące z roślin. Związane jest to z ułatwionym transportem „żelaza zwierzęcego” przez błony komórkowe.
  • -dawka żelaza-badania dowodzą, że znacznie bardziej efektywnie wchłaniane są mniejsze dawki żelaza rozłożone w czasie niż jedna dużą dawka podana w krótkim czasie. Suma wchłoniętego żelaza przy wysokiej dawce jest większa w jednostce czasu, ale efektywność wchłaniania znacznie niższa tj. więcej żelaza ulega wydaleniu z kałem.
  • -wapń/fosfor-badania dowodzą, że nadmierna dawka wapnia i/lub fosforu w paszy może mieć negatywny wpływ na efektywność wchłaniania żelaza. Przypuszcza się, że zjawisko to jest związane z tworzeniem się nierozpuszczalnych, źle przyswajalnych związków żelaza z tymi pierwiastkami.
  • -miedź-stężenie miedzi powyżej 250ppm (250mg/kg paszy) prowadzi nie tylko do upośledzenia wchłaniania się żelaza z jelit ale również do jego spadku w wątrobie o około 50-60% i anemii niedoborowej z braku żelaza.
  • -cynk-przedawkowanie cynku w paszy prowadzi do zaburzeń przenoszenia żelaza przez ferrytynę (upośledzenie gromadzenia żelaza przez ferrytynę) oraz skraca życie krwinek czerwonych co z drugiej strony zwiększa zapotrzebowanie na ten pierwiastek.
  • -aminokwasy: lizyna, cysteina, histydyna mają pozytywny wpływ na wchłanianie się żelaza. Wspomniane aminokwasy tworzą z żelazem związki chelatowe, które są bardziej dostępne dla organizmu świni
  • -kwas askorbinowy (witamina C)-jest jeszcze bardziej skuteczny w ułatwianiu wchłaniania się żelaza niż wspomniane wcześniej aminokwasy.

Objawy niedoboru żelaza

Niedobory żelaza u świń prowadzą do powstawania mikrocytarnej anemii niedobarwliwej-iron deficiency anemia (IDA).Czyli przekładając to na język ludzki niedobory żelaza prowadzą zmniejszenia się ilości hemoglobiny we krwi oraz spadku ilości erytrocytów-krwinek czerwonych, które dodatkowo są mniejsze (mikrocytarna) oraz gorzej wybarwione barwnikiem tj. hemoglobiną (niedobarwliwa) .Świnie w szczególności narażone są na powstawanie amenii ponieważ predysponuje je do tego kilka czynników: Czynniki predysponujące świnie do anemii -bardzo małe zapasy żelaza po urodzeniu około 20-30mg/kg masy ciała (1,5-1,7 kg prosię posiada około 50mg żelaza) -znikoma zawartość żelaza w mleku lochy 1-3ppm 1-3mg/kg mleka -bardzo szybki wzrost masy ciała i zapotrzebowanie na żelazo Pamiętaj! Świnie zwiększają swoją masę 4x w ciągu 21 dni życia i ponad 10x w 50 dni życia ,co powoduje, że zapotrzebowanie na żelazo jest duże w krótkim okresie czasu. Ze względu na fakt, że 60-80% żelaza organizmu zlokalizowana jest w hemoglobinie krwi, badanie poziomu tego białka wydaje się być miarodajnym odzwierciedleniem obecnego poziomu żelaza w organizmie świni. Zawartość hemoglobiny we krwi określana jest zwykle w gramach na decylitr (g/dL),a uzyskany wynik interpretuje się według schematu: 10 i powyżej 10g/dL-norma 9 g/dL-minimalna wartość dla uzyskiwania optymalnych wyników we wzroście 8 g/dL-wartość graniczna między dolną granicą normy a początkiem anemii 7 g/dL-wartość przy której anemia prowadzi już do zahamowania przyrostów 6g/dL-oznacza zaawansowaną anemię z wyraźnym zahamowaniem przyrostu 4g/dL-oznacza ostrą anemię przebiegającą również ze zwiększoną śmiertelnością

Pamiętaj!

Badanie poziomu hemoglobiny we krwi powinny być wykonywane w miarę szybko od jej pobrania i powtórzone w celu eliminacji fałszywych wyników. Na dzień dzisiejszy istnieją urządzenia przenośne zdolne do oznaczenia hemoglobiny bezpośrednio na fermie w sposób szybki i miarodajny.

Pierwszymi objawami anemii u prosiąt są zwykle: nastroszenie sierści oraz bladość błon śluzowych ,a potem również skóry. Anemiczne prosię traci apetyt, jest osowiałe (opadanie uszu i zwieszanie głowy) i niechętne do poruszania się. W bardziej zaawansowanych przypadkach dochodzi do zaburzeń w oddychaniu-duszność, spłycenie i przyśpieszenie oddechu oraz powstawanie marmurkowatych plam na skórze co związane jest z zaburzeniami gęstości (lepkości) krwi. Dodatkowo możemy obserwować powstawanie obrzęków podskórnych ,głównie w okolicy szyi, łopatki i bioder .Najszybciej rosnące prosięta są najbardziej podatne na niedobory żelaza i często zdychają w wyniku niedotlenienia.

Ciekawostka

Udowodniono,że anemiczne zwierzęta są dużo bardziej podatne na zachorowania (grypa,zapalenia płuc oraz zaburzenia trwanienia) niż zwierzęta zdrowe,co może być związane ze spadkiem produkcji przeciwciał przez niedoborowe świnie.

Zapotrzebowanie na żelazo

Zapotrzebowanie organizmu świni na żelazo wynosi około 7-16mg/dzień lub około 21mg/kg przyrostu masy ciała. Biorąc pod uwagę zapasy żelaza ,z którym świnia się rodzi tj. około 50mg oraz zawartość żelaza w mleku lochy tj. około 1-3mg/kg mleka właściwie dosyć łatwo przewidzieć, że prosię „wpadnie” w anemię po około 4-7 dni od urodzenia jeżeli żelazo nie zostanie uzupełnione (podane) z zewnątrz. Wraz z wiekiem zapotrzebowanie świń na żelazo maleje co związane jest ze spadkiem stosunku ilości krwi do masy ciała tj. ilość krwi rośnie wraz z wiekiem i masą zwierzęcia ale w przeliczeniu na jednostkę masy zwierzęcia ilość ta jest znacznie niższa niż w pierwszych tygodniach życia świń

Toksyczność żelaza

Toksyczność żelaza po podaniu per os (z paszą,wodą) czy w drodze injekcji domięśniowej lub podskórnej jest stosunkowo rzadkim zjawiskiem. Przedawkowanie lub osobnicza wrażliwość na normalne dawki żelaza podawanego w injekcji mogą powodować śmierć prosiąt zwykle w ciągu 30 min do 6h od podania lub co rzadziej się zdarza nawet po 2-4 dni od podania.

Generalnie przyjmuje się,że injekcja-podskórna lub domięśniowa żelaza może być szkodliwe dla organizmu w wyniku 1)uszkodzenie tkanek w miejscu injekcji może prowadzić do uwolnienia się z nich jonów potasu, które po przejściu do krwioobiegu są w stanie spowodować zaburzenia rytmu serca i śmierć prosięcia.Przy tego typu toksycznośći żelaza zwykle cały miot jest porażony. Prosięta są osowiałe, mają duszność, drgawki i zwykle nie potrafią utrzymać pozycji stojącej.Po śmierci możemy zauważyć: obrzęk w miejscu podania żelaza oraz jego brązowawe przebarwienia, mięśnie wydają się być blade,pojawiają się również wybroczyny na powierzchni serca oraz ogniska martwicy w narządach miąższowych tj. głównie w wątrobie i nerkach 2) przedawkowanie żelaza może powodować blokadę lub upośledzenie funkcji komórek fagocytujących-obronnych- organizmu, co sprzyja infekcjom głównie bakterii obecnych w środowisku prosiąt tj. E.coli lub Streptococcus spp.,które to bakterie są w stanie doprowadzić do śmierci prosiąt zwykle w ciągu 2-4 dni.

Pamiętaj!

Najważniejszym czynnikiem predysponującym do występowania zjawisk patologicznych po podaniu żelaza jest niedostateczny poziom witaminy E oraz selenu u prosiąt. Niedobory witaminy E i selenu u prosiąt są wynikiem niedoborów tych substancji w siarze u macior. Siara loch jest głównym źródłem wspomnianych substancji przeciwutelaniających tzw. antyoksydantów i jeżeli ich zawartość jest zbyt niska ,to niestety toksyczność żelaza wzrasta dramatycznie. Substancje antyoksydacyjne chronią organizm przed powstawaniem bardzo reaktywnych i groźnych cząstek tzw. wolnych rodników. Odpowiednie żywienie macior prośnych i/lub dodatkowa suplementacja macior przed porodem rozwiązuje problemy ewentualnych niedoborów wit E i/lub selenu. 3) najrzadszym zjawiskiem patologicznym po podaniu żelaza w injekcji jest tzw. kalcyfikacja w miejscu podania. Po kilku dniach, w miejscu podania żelaza gromadzi się duża ilość wapnia, który prowadzi do uwapnienia okolicznych tkanek (kalcyfikacji) co obserwowane jest jako twardy, „kamieniowaty” obrzęk. Ogniska zwapnienia mogą powstawać również w innych tkankach organizmu prowadząc nawet do śmierci prosięcia.

Zapobieganie anemii prosiąt

Pomimo bardzo groźnych i kosztownych następstw anemii u prosiąt ,zapobieganie jej powstawaniu, jest stosunkowo łatwe w warunkach fermowych. Ze względu na fakt, że ilość wspomnianych przenośników żelaza (głównie w jelitach) jest znikoma do około 4 dnia życia prosięcia oraz ,że prosięta nie pobierają pokarmu innego niż mleko (które i tak jest ubogie w żelazo) w tym czasie, injekcja żelaza w 1-3 dniu życia w ilości około 100mg/kg masy ciała (zwykle 200mg/prosię) jest wystarczająca do pokrycia dużego zapotrzebowania na ten pierwiastek i zapobiegania anemii. W późniejszym okresie tj. kiedy prosięta pobierają już pokarm stały (prestartery) dodatkowa suplementacja żelaza właściwie nie jest już konieczna, ale możemy pomyśleć o dodatkowych źródłach tego pierwiastka w formie płynnej (z wodą) lub stałej np. preparaty torfowe itp aby zoptymalizować wzrost u najszybciej rosnących prosiąt w miocie i/lub porodówce.

Anemia fizjologiczna prosiąt a właściwie sposoby jej przeciwdziałania są dobrze znane hodowcom prosiąt. Z praktyki terenowej wynika, że większe problemy stwarza wybór preparatów żelazowych ,ich dawka oraz ewentualne reakcje po injekcyjnym podaniu danego preparatu żelaza. Bezsporną jednak kwestią jest to, że preparaty żelazowe należy stosować już w pierwszych 3-5 dni życia prosiąt.

.