Polski

Laktacja-fizjologia Produkcji Siary I Mleka

Laktacja-fizjologia produkcji siary i mleka

Z definicji słowa laktacja wynika,że jest to proces wydzielania mleka przez gruczoły mlekowe samic ssaków,który to proces pojawia się po porodzie i trwa zwykle przez okres potrzebny do wykarmienia młodych.Jednym z wyjątków jest tutaj laktacja krów,gdzie produkcja mleka jest znacznie wydłużona celem pozyskania mleka konsumpcyjnego dla ludzi.Zgodnie z prawem UE laktacja u zdrowych świń hodowlanych powinna trwać nie krócej niż 28 dni.Głównym celem dla hodowcy świń jest uzyskanie w tym czasie jak największej ilości odsadzonych prosiąt ,jak największej masy odsadzeniowej prosiąt jak i przemieszczenie do sektora krycia zwierząt w dobrej kondycji,które wchodzą w ruję w ciągu 5-7 dni po odsadzeniu.

Budowa gruczołu mlekowego

Gruczoły mlekowe świń położone są w dwóch równoległych rzędach wzdłuż spodniej lini ciała i rozciągają się w uproszczeniu od pachy do pachwiny.Liczba gruczołów mlekowych jest różna i zwykle mieści się w granicy od 12-18 sztuk.Świnie rasy Meishan posiadają nawet powyżej 20 gruczołów mlekowych.Każdy gruczoł mlekowy składa się z dwóch części wydzielniczych,posiada jeden sutek przez który przechodzą dwa kanały wyprowadzające po jednym z każdej części wydzielniczej gruczołu.Czasami może pojawić się trzeci kanał wyprowadzający,który zwykle nie jest połączony z gruczołem (jest ślepy) ,ale jest to bardzo rzadkie zjawisko.W praktyce dla hodowców najważniejszą sprawą jest wybieranie do rozrodu zwierząt z minimum 14 czynnymi sutkami,gdzie sutki maja odpowiedni kształt ,rozłożone są parzyście,równomiernie na całej długości od pachy do pachwiny.Ogromne znaczenie ma również tzw. prezentacja sutków tj. ich dostępność dla prosiąt po „wyłożeniu” się loszki/maciory w trakcie karmienia.Prawidłowa prezentacja sutków pozwala na nieograniczony dostęp do obu (górnego i dolnego) rzędów gruczołów mlekowych podczas leżenia na boku.Wygląd gruczołu mlekowego zmienia sie wraz z wiekiem macior.Starsze maciory posiadają generalnie mniej aktywnych sytków,sutki są znacznie większe ,a sam gruczoł mlekowy nosi ślady przebytych zapaleń lub uszkodzeń mechanicznych.Dla hodowców świń fakt ten niesie ze sobą konieczność wymiany (remontu) części zwierząt stada podstawowego,które już nie są w stanie wykarmić określonej liczby prosiąt.Innymi słowy wygląd oraz „zdolność produkcyjna” gruczołu mlekowego powinny stanowić jedno z najważniejszych kryteriów przy wyborze (selekcji) zwierząt do opuszczenia stada matecznego.

Główne wady budowy gruczołu mlekowego dotyczą zwykle:

  • zbyt małej ilości gruczołów mlekowych tj. poniżej 14 sztuk (7 par)
  • zbyt małej ilości sutków
  • zbyt dużej ilości sutków-sutki dodatkowe,nadliczbowe-jeden gruczoł mlekowy posiada więcej niż jeden sutek,który może być czynny lub ślepo zakończony.
  • kształtu i wielkości sutków-sutki kraterowate,starte,wywinięte,zbyt małe lub za duże.
  • Złej prezentacji jednego lub obu rzędów sutków

Wydzieliny gruczołu mlekowego świń

GłÓwnym zadaniem gruczołu mlekowego jest produkcja wydzieliny tj.mleka ,która stanowi pokarm dla prosiąt.W trakcie laktacji możemy wyróznić kilka faz produkcji mleka tj.faza produkcji siary,faza wzrostu produkcji mleka,faza równowagi produkcji mleka oraz fazę spadku produkcji mleka.

faza produkcji siary (colostrum)

Fizjologiczna budowa błon płodowych w obrębie,których rozwijaja się płody świń w trakcie ciąży ,powoduje ,że „przechodzenie” odporności w formie przeciwciał od matki do płodów jest praktycznie w tym czasie niemożliwe.Prosięta od około 70 dnia ciąży są już w stanie „obronić” się przed zarazkami z którymi się zetkneły ,produkując własną odporność-przeciwciała.Warunkiem do wytworzenia własnej odporności jest jednak kontakt prosięcia z zarazkiem po 70 dniu ciąży.Tylko nieliczne patogeny (i całe szczęście) są w stanie przedostać się przez błony płodowe i tym samym zastymulować produkcję przeciwciał u ponad 70. dniowych prosiąt ,natomiast kontakt z patogenem przed okresem 70 dni ciąży zwykle powoduje śmierć płodu.Należy jednak pamiętać ,że kontakt z silnym patogenem może również spowodować zamieranie płodu bez względu na jego wiek. Z powyższych faktów wynika ,że „zdrowa” loszka/maciora ,która nie zetkneła się z patogenem zdolnym przejść przez błony płodowe w trakcie ciąży ,rodzi praktycznie nieodporne tj.pozbawione jakichkolwiek przeciwciał tzw. naiwne prosięta.Dla tych prosiąt jedynym źródłem odporności jest właśnie tzw. pierwsze mleko tj.siara. Siara jest to gęsta,zwykle zółtawa wydzielina zawierająca dużo białka (około trzy razy więcej) a mniej tłuszczu i cukru w porównaniu z „normalnym”mlekiem.Uważa się,że siara wydzielana jest przez pierwsze 12-24h po porodzie i jej głównym zadaniem jest dostarczenie prosięciu wspomnianych przeciwciał matczynych (tj. „odporności”) oraz energii niezbędnej do przeżycia.Duża ilość białek siary wynika głównie z dużej zawartości przeciwciał które należą do trzech klas:

klasa G –IgG-główna immunoglobulina (przeciwciało) która powstaje w wyniku kontaktu z patogenem celem jego eliminacji.Klasa IgG jest dominującą klasą przeciwciał obecnych w siarze.Przeciwciała tej klasy sa wysoce specyficzne tj.rozpoznają tylko wąska grupę patogenów a właściwie ich część lub części.W dużym uproszczeniu można przyjąć,że każdy patogen , z którym miała kontakt loszka/maciora pozostawia po sobie ślad w formie wyprodukowanego przeciwko niemu przeciwciału klasy G.

klasa A- IgA-immunoglobulina wydzielnicza.Główną róznicą między przeciwciałami klasy A-IgA a przeciwciałami klasy G-IgG jest „miejsce” ich działania.Siarowe IgA chronią głównie układ pokarmowy tj.jego powierzchnię przed kolonizacją patogenów np. E.coli,TGE,Rotavirus itp. podczas gdy „miejscem” działania klasy G-IgG jest generalnie surowica krwi.

oraz klasa M-IgM-immunoglobulina pierwszego rzutu-powstaje jako pierwsza w odpowiedzi na zakażenie zanim zostanie wyprodukowana w wystarczającej ilości immunoglobulina G –IgG.Przeciwciała klasy M-IgM mają dużą zdolność wiązania patogenów ale są dużo mniej specyficzne niż przeciwciała klasy G-IgG. Poszczególne klasy przeciwciał pozyskane wraz z siarą chronią prosię przed teoretycznie wszystkimi zarazkami z którymi loszka/maciora miała kontakt w trakcie swojego życia.

Przeciwciała zawarte w siarze pochodzą właściwie z dwóch źródeł tj.bezpośrednio z surowicy krwi matki i z produkcji lokalnej w samym gruczole mlekowym. Przeciwciała gromadzą się w siarze już na jakiś czas przed porodem.Stężenie przeciwciał w siarze spada wraz z upływem czasu.Po około 4-6 h po porodzie ich poziom w siarze spada o około 50% a po 24h osiąga wartości minimalne.Wraz z upływem czasu drastycznie spada również zdolność whłaniania przeciwciał w jelitach prosiąt.Przeciwciała whłonięte z siary są przeciwciałami nabytymi od loszki/maciory i są „zużywalne” tj.po związaniu właściwego patogenu ulegają unieczynnieniu,rozkładowi a ich okres „życia” w organizmie prosięcia waha się w zależności od klasy przeciwciał od około 2-14 dni.Zjawisko „zużywania” się przeciwciał jest zjawiskiem normalnym,tyle tylko,że u nowonarodzonego prosięcia nie funkcjonuje jeszcze proces odnawiania się tj.produkcji przeciwciał,który to proces zaczyna sprawnie funkcjonować około 2 tygodnia życia.Ma to swój wymiar praktyczny ,ponieważ nawet odpowiednie ilościowo odpicie siary nie zabezpieczy prosiąt na dłuższy czas w momencie gdy w śrdowisku będziemy mieli bardzo duże ilości patogenów,które szybko „zużyją” pobrane przeciwciała siarowe a prosię nie jest jeszcze w stanie wytworzyć własnych przeciwciał. Znajomość długości trwania okresu siarowego ma dla hodowcy kolosalne znaczenie.Prosięta muszą wypić wystarczającą ilośc siary jak najszybciej po urodzeniu aby przeżyć. Wszelkie zabiegi przemieszczania prosiąt między miotami także muszą uwzględniać czas jaki upłynął od porodu i od stopnia odpicia siary.Prosięta z licznych miotów (tj.prosiąt jest więcej niż aktywnych sytków) należy podzielić na dwie grupy i dosadzać do maciory co około godzinę na zmianę,celem wyrównania szans na pobranie wystarczającej ilości siary.Ze względów energetycznych prosięta powinny pobrać około 180-200ml siary natomiast ze względów odpornościowych wystarcza zwykle połowa tej ilości tj. około 90ml dobrej jakościowo siary. Należy również pamiętać,że siara starszych macior jest zwykle bogatsza w przeciwciała natomiast siara loszek i pierwiastek jest nieco uboższa.Od lat znane są sposoby tzw. ulepszania,wzbogacania siary poprzez szczepienia zwierząt na odpowiedni czas przed porodem,stosowanie tzw.preparatów bodźcowych lub na przykład podawanie tym zwierzętom kału lub łożysk zwierząt starszych.Przeciętna maciora produkuje około 3,5 litra siary z wahaniami od 2 nawet do ponad 5 litrów.Zasada- im więcej dobrej jakościowo siary tym lepiej -wydaje sie być w tym przypadku bardzo trafna.

faza wzrostu produkcji mleka

Faza wzrostu produkcji mleka rozpoczyna się po okresie siarowym tj. po około 24h od porodu i trwa zwykle do około 10 dnia laktacji.Faza ta charakteryzuje się zarówno wzrostem częstotliwości ssania jak i ilością wypijanego mleka podczas każdego okresu ssania.Można w uproszczeniu przyjąć ,że częstotliwość ssania podwaja się między 2 a 10 dniem,odpowiedni z około 17/dobę do około 35 ssań/dobę a ilość wypijanego mleka rośnie z około 29g/ssanie do około 53g/ssanie.Faza wzrostu produkcji mleka charakteryzuje się również tym,że w tej fazie wielkość produkcji mleka jest wystarczająca na pokrycie potrzeb wzrostowych prosiąt tj.prosięta z mniej lub bardziej licznych miotów mają bardzo podobne parametry wzrostowe.W trakcie tej fazy to właściwie prosięta decydują o wielkości produkcji mleka (częstotliwość ssania) a ich potencjał wzrostu nie jest limitowany brakiem wystarczającej ilości mleka.

faza równowagi produkcji mleka

Faza równowagi produkcji mleka zaczyna się zwykle po 10 dniu laktacji i trwa kolejne kilka tygodni.Faza równowagi charakteryzuje się osiągnięciem przez zwierzę maksymalnego poziomu produkcji mleka.W konsekwencji czego rozpoczyna się limitacja potencjału wzrostu prosiąt,których zapotrzebowanie pokarmowe jest wyższe niż zdolności produkcyjne ich matek.Podczas tej fazy wyraźnie zaznaczają się różnice w przyrostach masy ciała między prosiątami z miotów mniej licznych gdzie prosięta są większe a prosiętami z miotów bardziej licznych gdzie prosięta są mniejsze.Podczas tej fazy dochodzi również coraz częściej do tzw. pustych ssań tj. maciora wykłada się a mleko nie leci jak i do zjawiska ucinania mleka i przerywania ssania przez samą maciorę-czyli to maciora zaczyna ograniczać ilośc dostępnego mleka dla prosiąt.

Faza spadku produkcji mleka

Faza spadku produkcji mleka zaczyna się zwykle około 5-6 tygodnia laktacji czyli w warunkach współczesnej hodowli tj. odsadzanie prosiąt w 4 tygodniu (lub 3 tygodniu życia np.USA) faza ta nie jest osiągana.

W tym miejscu chciałbym zwrócić uwagę na fakt iż pomimo zakończenia się okresu siarowego po około 24h mleko produkowane w trakcie dalszej laktacji nadal zawiera pewną ilość przeciwciał.Główne różnice polegają jednak na tym,że:

  • jest ich znacznie mniej-jeśli chodzi o klasę IgG to nawet 100 razy mniej niz w siarze
  • główną klasą przeciwciał w mleku jest klasa A-IgA a nie klasa G
  • IgG jak w siarze.Klasa A- IgA zabezpiecza głównie układ pokarmowy prosiąt.
  • głównym źródłem pochodzenia przeciwciał jest produkcja lokalna w gruczole mlekowym a nie surowica krwi.

Laktacja jest jednym z najważniejszych elementów rozrodu świń.Rozród nie kończy się tylko na skutecznym zapłodnieniu i urodzeniu kilkunastu żywych prosiąt.Znajomość poszczególnych faz laktacji warunkuje nasze postępowanie zarówno z maciorami np. ich żywienie,które powinno być dostosowane do „stopnia” zaawansowania laktacji jak i z samymi prosiętami np. przemieszczanie prosiąt,tworzenie tzw. mamek itp.Niejednokrotnie to właśnie laktacja jest najważniejszym etapem produkcji świń,który znacząco wpływa na całą ekonomikę fermy.