Polski

Loszki-pierwsza Ruja Oraz Krycie

Obecne systemy wielkotowarowej produkcyjne świń wymagają od ich właścicieli prowadzenia dokładnej analizy dostępnych danych oraz kontroli i bieżącej modyfikacji poszczególnych procedur produkcyjnych. Problemy z wejściem loszek w ich pierwszą ruję oraz podstawy inseminacji zwierząt są jednymi z głównych tematów zainteresowania oraz niestety źródłem wielu kłopotów dla hodowców trzody. Przybliżenie i/lub podsumowanie kwestii związanych z tymi zagadnieniami wydaje się być uzasadnione, ponieważ mają one ogromny wpływ na opłacalność produkcji na danej fermie.

Loszki-brak pierwszej rui

Wiek wejścia loszek w pierwszą ruję

Generalnie przyjmuje się, że loszki osiągają dojrzałość płciową w wieku około 5-5,5 miesiąca życia. Z praktycznego punktu widzenia wiek wejścia w pierwszą ruję mieści się zwykle w zakresie 6-8 miesięcy i może zależeć od:

  • a)genetyka loszki

Udowodniono, że wiek w którym loszki wchodzą w swoją pierwszą ruję jest uzależniony od rasy świń. Można przyjąć, że loszki mieszańcowe maja tendencję do osiągania dojrzałości płciowej wcześniej niż loszki czystorasowe. Niektóre rasy świń np. Landrace (PBZ) ,Large White (WBP) wchodzą w ruję wcześniej niż np. loszki rasy Duroc. Generalnie odziedziczalność cech związanych z reprodukcja u świń jest niska tj. mieści się w zakresie 0,0-0,2 jednak jeśli chodzi o odziedziczalność dla parametru: wiek wystąpienia pierwszej rui mieści się on w zakresie 0,25-0,55 czyli należy do cech średnio (zakres 0,2-0,4) lub wysoko odziedziczalnych (>0,4). Fakt ten ma bardzo duże znaczenie praktyczne, ponieważ wybór właściwego zestawu genów dla loszek, które wchodzą w swoją pierwszą ruję wcześnie będzie dawał wysokie prawdopodobieństwo, że potomstwo uzyskane od tych loszek również odziedziczy tą pożądaną cechę. Dzięki temu koszty wprowadzenia loszek do stada będą niskie.

  • b)data urodzenia loszki/sezon

Szereg prac naukowych wskazuje na fakt istnienia zależności pomiędzy datą urodzenia loszki a wiekiem wystąpienia u nich pierwszej rui. Loszki urodzone na wiosnę mają tendencję do wchodzenia w ruję szybciej niż loszki urodzone jesienią. Część badaczy neguje istnienie takiej zależność, ponieważ loszki które rodzą się na wiosnę i osiągają dojrzałość jesienią/zimą mają korzystne warunki temperatury ale nie oświetlenia i odwrotnie te urodzone jesienią osiągają dojrzałość płciową wiosną/latem gdzie warunki oświetlenia są dobre ale temperatury złe. Z praktycznego punktu widzenia bezsprzeczny jest jednak fakt problemów z występowaniem rui u loszek latem, gdzie stres cieplny może być głównym powodem zaburzeń hormonalnych i przyczyną syndromu niepłodności letniej SIS (Summer Infertility Syndrome). Głównym objawem SIS u loszek jest właśnie nie wchodzenie w ruje i/lub występowanie tzw. cichych rui. Wszelkie metody ograniczające negatywny wpływ temperatury otoczenia i/lub małego spożycia paszy będą w tym przypadku naszym priorytetem.

Większość problemów z „uzyskaniem „ pierwszej rui -oprócz wspominanych uwarunkowań genetycznych oraz sezonowych- jest niestety wynikiem naszych błędów w ich utrzymaniu oraz zarządzaniu, co nie pozwala loszkom ujawnić fizjologicznego przecież zjawiska osiągnięcia dojrzałości płciowej i podtrzymania gatunku. Dlatego spróbujmy zestawić główne czynniki opóźniające lub w skrajnych przypadkach całkowicie hamujące wystąpienie pierwszej rui, często spotykane w praktyce terenowej.

Lista najczęściej spotykanych błędów w odchowie loszek:

Etap kupna loszek:

  • kupujemy loszki zbyt późno co prowadzi do:
  • na siłę chcemy wprowadzić je szybko do określonych grup produkcyjnych
  • nie mamy informacji co do obecnego” stanu” układu rozrodczego i wielokrotnie stosujemy terapie hormonalne w nieodpowiednim momencie-fazie cyklu-prowadząc do jego rozregulowania
  • nie mamy czasu na przeprowadzenie kwarantanny i aklimatyzacji

Pamiętaj!

Zaplanuj zakup loszek wcześniej, dostosuj go do swoich potrzeb produkcyjnych, pula zakupionych loszek powinna być około 10% większa niż nasze potrzeby, latem nawet 20% większa.

Etap aklimatyzacji-adaptacja zwierząt do naszych warunków produkcyjnych

Brak wiedzy na temat chorób występujących w naszym stadzie, lub ignorowanie tych które występują prowadzi zwykle do wystąpienia choroby (w formie klinicznej lub podklinicznej) u loszek i opóźnienia wejścia w pierwszą ruję.

Pamiętaj!

Łatwiej walczyć z „wrogiem” ,którego się zna niż liczyć na łut szczęścia, że jakoś to będzie i zwierzęta nie zachorują lub przechorują.

Etap utrzymania i zarządzania

  • nie stymulujemy wystąpienia pierwszej rui poprzez odpowiednia pracę z knurem
  • nie mamy odpowiedniej paszy dla loszek, żywimy nasze loszki paszami dostępnymi w gospodarstwie dla innych grup wiekowych zwierząt i tak:
  • skarmianie growerem prowadzi zwykle do otłuszczania się loszek i odczuwania głodu (mało włókna)
  • skarmianie finiszerem może prowadzić do problemów układu ruchu (zbyt mało mikro-makroelementów) oraz niedoborów lizyny
  • skarmianie paszą LP-locha prośna może prowadzić do niedoborów energetycznych oraz białkowych itp. itd.
  • limitujemy loszkom paszę a nie mamy do tego warunków Np. mamy tylko tubomaty i nie jesteśmy w stanie zapewnić równomiernego spożycia paszy przez wszystkie zwierzęta w danym kojcu
  • mamy kiepskie warunki utrzymania loszek w kojcu tj. nieodpowiednią temperaturę otoczenia, słabe oświetlenie, wysoka wilgotność

Pamiętaj!

Stymuluj swoje loszki dojrzałym knurem 2-3 razy dziennie przez 15-20 minut poczynając od około 150-170 dnia ich życia-kontakt z knurem powinien być bezpośredni a na jednego knura może przypadać 5-10 stymulowanych loszek.

Hughes et al. (różne metody stymulacji wystąpienia rui u loszek)

Monitoruj status zdrowotny swojego stada chociaż dwa razy na rok aby być w stanie przeprowadzić aklimatyzację zwierząt. Skarmiaj odpowiednią dla loszek paszę w sposób zapewniający równomierny do niej dostęp Np. karmienie na koryto, na ziemię-to na prawdę się opłaca, weź pod uwagę, że zimą zapotrzebowanie pokarmowe loszek rośnie ze względu na niższą temperaturę otoczenia, latem zaś staraj się podawać bardziej skoncentrowaną paszę ze względu na generalnie mniejsze spożycie w tej porze roku Limitując loszkom paszę nie zapominaj aby nie limitować mikro - makroelementów oraz witamin.

Zapewnij loszkom kojec

  • zbiorowy-wystąpienie rui u jednej loszki jest również stymulatorem do wchodzenia w ruję dla kolejnych loszek,
  • dobrze oświetlony (200-300 luxów) przez minimum 12h dziennie
  • gdzie temperatura otoczenia będzie bliska 21 stopni Celsjusza

Ciekawostka

Opracowania wielu autorów wskazują, że około 90-95% loszek, fizjologicznie wchodzi w swoją pierwszą ruję ,i że 94-97% z nich wchodzi już systematycznie w swoje kolejne cykle rujowe.

Zasady krycia

Z chwilą wyłapania jakichkolwiek pierwszych objawów rujowych u loszek ,musimy zwrócić szczególną uwagę na sposób rejestracji rui oraz przyjąć odpowiednią metodę trwałego oznakowania loszek. Na wielu fermach loszki, z chwilą wejścia w swoją pierwszą ruję są znakowane poprzez założenie im kolczyka fermowego z odpowiednim numerem. Rejestracja rui u loszek na kartach rejestracji rui pomaga nam zaplanować termin krycia danej loszki, dostosowany do aktualnych potrzeb remontu stada. Innymi słowy dzięki rejestrowaniu rui będziemy prawie pewni terminu, kiedy loszka wejdzie w swoje kolejne ruje i kiedy należy ją pokryć aby „weszła” w odpowiednia dla nas grupę produkcyjną.

Uwaga!!!

Ilość prosiąt w miotach urodzonych przez loszki, u których rejestrowano obserwacje rui była o 0.9 prosięcia większa niż w miotach loszek gdzie nie rejestrowano objawów rujowych przed pierwszym kryciem.

Dawka inseminacyjna

Standardowa procedura krycia zakłada 2-3 krotne krycie/ruję 80-100ml świeżego nasienia zawierającego 3 miliardy żywych plemników zdeponowanego doszyjkowo CAI (Cervical Artificial Insemination)

PCI (Post Cervical Insemination)-Inseminacja pozaszyjkowa-polega na wprowadzeniu nasienia głębiej niż przy standardowej inseminacji tj. za szyjkę macicy. PCI pozwala na redukcję ilości plemników w dawce inseminacyjnej o około połowę do 1,5 miliarda oraz objętość dawki do około 50ml.Zmniejszenie dawki inseminacyjnej do 1 miliarda i 30ml może już powodować spadek skuteczności krycia oraz ilości prosiąt w miocie.

DUI (Deep Uterine Insemination) lub IUI (Intra Uterine Insemination)-Głęboka inseminacja domaciczna-ma na celu zdeponowanie nasienia głęboko do rogu macicznego. Dzięki DUI możemy zmniejszyć objętość dawki inseminacyjnej do 5ml oraz koncentrację plemników do 150 milionów. Ze względu na fakt ,że nasienie deponowane jest właściwie tylko do jednego rogu macicznego, lepsze wyniki skuteczności krycia i ilości prosiąt uzyskano przy dawce inseminacyjnej zawierającej 600 milionów plemników w 20ml porcji. Zarówno technika PCI jak i DUI/IUI wymaga specjalnego kateteru oraz dużej wprawy przy wykonywaniu zabiegu inseminacji.

Technika krycia

Praca z knurem

Większość systemów-procedur krycia wymaga obecności knura w trakcie inseminacji loch. Knur –stymulator powinien być dorosły (>12 miesiąca życia), dużo „mówiący” oraz dobrze „śliniący się”.

Stymulacja

Obecność knura nie zwalnia nas z konieczności wykonywania dodatkowej stymulacji lochy. Generalnie przyjmuje się, że dodatkowa stymulacja lochy powinna zakładać 5 punków: 1)przyciśnij kilkukrotnie okolicę słabizny pięścią lub kolanem 2)unieś parę razy fałd pachwinowy do góry 3)uciśnij przy pomocy pięści lub kolana okolicę pod sromem 4)masuj i uciskaj biodra lochy 5)usiądź na krytej maciorze

Ciekawostka

Pobudzone zwierzęta są w stanie „utrzymać” napięcie mięśniowe przez około 15-20 minut licząc od momentu pobudzenia. Po tym czasie zwierzęta się męczą i musza „zregenerować siły „ co trwa zwykle 40-60 minut.

W trakcie pobudzenia dochodzi również do wzmożonego wydzielania oksytocyny, odpowiedzialnej za kurczenie się macicy, zasysanie nasienia i jego dalszy transport w kierunku jajowodów. Knur jest najlepszym „stymulatorem uwalniania” oksytocyny u loch. Udowodniono, że odpowiednia, dodatkowa stymulacja wykonywana przez inseminatora w trakcie krycia, może przynieść nawet 6% wzrost skuteczności krycia.

Wprowadzenie kateteru

Przed wprowadzeniem kateteru do pochwy upewnij się jesteś w stanie zachować podstawowe zasady higieny tj. że: -kateter ,którego używasz jest czysty-w chwili obecnej używamy głównie kateterów jednorazowych: gąbkowych zwykłych lub indywidualnie pakowanych w folie ochronne -masz umyte ręce i/lub masz możliwość czyszczenia dłoni w razie ich zanieczyszczenia podczas wykonywania zabiegów -okolica sromu maciory jest wystarczająco czysta aby móc wykonać zabieg inseminacji-jeśli to konieczne przetrzyj kilkukrotnie okolicę sromu papierem. Kateter wprowadzamy do pochwy pod kątem około 45 stopni, prowadząc go po górnym sklepieniu pochwy. Taki kąt wprowadzania minimalizuje ryzyko błędnego wprowadzenia kateteru do cewki moczowej, której ujście znajduje się na dnie pochwy i ma dość dużą średnicę. Kateter wprowadzamy do wyczuwalnego oporu, prostujemy go i „dopychamy”. Umocowanie kateteru możemy sprawdzić poprzez lekkie cofanie go-powinniśmy czuć, że kateter jest zaczepiony i nie daje się łatwo wyciągnąć.

Inseminacja

Podgrzewanie nasienia

Temperatura magazynowania nasienia wynosi 16-18 stopni Celsjusza. Bardzo częstym pytaniem zadawanym na fermie przez obsługę działu krycia jest: czy podgrzewać nasienie przed inseminacją czy nie. Niestety nie ma na nie jednoznacznej odpowiedzi ponieważ wyniki skuteczności krycia uzyskiwane przy użyciu podgrzewanego lub nie podgrzewanego nasienia są podobne.

Ale.....jeśli chcesz podgrzać nasienie to:

  • używaj łaźni wodnej z termostatem
  • nie grzej nasienia pod lampami, na grzejnikach, piecach itp. gdzie nie możliwa jest kontrola temperatury podgrzewania
  • nasienie raz podgrzane nigdy już nie może wrócić do termoboksu

Pamiętaj!

Jeśli oceniasz nasienie pod mikroskopem przed kryciem pamiętaj aby oprócz nasienia podgrzać również szkiełka mikroskopowe.

Wciskanie nasienia

Staraj się nie wciskać nasienia na siłę do dróg rodnych lochy. Brak zasysania nasienia może być wynikiem nieodpowiedniego umocowania kateteru, nieodpowiedniego momentu krycia lub zapowietrzenia kateteru. Jeśli już musisz wcisnąć nasienie zrób to delikatnie i „na kilka razy” mając nadzieję, że locha sama zacznie pobierać nasienie.

Odpowiednio umocowany w fałdach szyjki macicy kateter pozwala na „zaciągnięcie” nasienia przez kurczącą się macicę. Inseminacja jednej lochy trwa zwykle 2-3 minuty, ale niektóre inseminacje mogą trwać znacznie dłużej.

Najbardziej czasochłonną czynnością w trakcie krycia jest właściwie podtrzymywanie butelki lub blistera z nasieniem do końca zabiegu oraz fiksowanie knura w odpowiednim miejscu na ganku paszowym. Dlatego też, można ułatwić sobie życie na kilka sposobów stosując Np.:

  • pasy inseminacyjne-zakładane na biodra lochy i podtrzymujące porcję nasienia za pomocą odpowiednio umiejscowionego metalowego pręta.
  • pneumatyczne siodła-zakładane w podobny sposób co pasy inseminacyjne tyle, że oprócz podtrzymywania porcji nasienia siodło dodatkowo uciska pulsacyjnie okolice słabizny u lochy dostarczając dodatkowej stymulacji
  • wózki zdalnie sterowane dla knura-knur zamykany jest w klatce na kółkach, która porusza się na ganku paszowym w trakcie krycia. Dzięki zdalnemu sterowaniu inseminator kryjący od strony ganku gnojowego, bez niczyjej pomocy jest w stanie ustawić knura w odpowiednim miejscu za pomocą małego bezprzewodowego pilota.
  • popychacze zdalnie sterowane dla knurów-zasada działania jest podobna jak dla wózków tyle, że zwykle używane są dwa popychacze, jeden przed knurem, drugi za knurem.

Pamiętaj!

Nic nie zwalnia cię od ręcznej stymulacji lochy w trakcie krycia.

Z praktyki

Jeśli locha nie zaciąga nasienia przez dłuższy czas sprawdź:

a)umocowanie kateteru - poruszaj nim, zmień jego pozycję w szyjce macicy.

b)odpowietrz –butelkę poprzez odkręcenie nakrętki lub przebicie dna butelki igłą. Blister poprzez jego przebicie na końcu.

Po inseminacji

Po zakończeniu inseminacji pozostaw kateter w szyjce macicy jeszcze przez 5-10 minut oraz zabezpiecz możliwość cofania się nasienia poprzez zamknięcie zatyczki na końcu kateteru lub zawinięcie blistera na kateterze. Udowodniono, że wyciek nasienia po kryciu w granicach 20-30ml (wg niektórych prac nawet 80ml) nie ma negatywnego wpływu na skuteczność krycia i ilość prosiąt w miocie, chyba że dawka inseminacyjna jest zmniejszona do 1 miliarda plemników, kateter nie jest umocowany w szyjce macicy, a lochy kryte są Np. tylko raz/ruję.

Z praktyki

Pomimo faktu, że nawet duży wyciek obserwowany po prawidłowej inseminacji wielokrotnie nie ma negatywnego wpływu na parametry rozrodcze loch, obfity wyciek w trakcie i/lub po inseminacji może również świadczyć o nieodpowiednim wprowadzeniu i umocowaniu kateteru.

Częstotliwość kryć

Ze względu na fakt, że loszki mają dosyć krótkie ruje, kolejne reinseminację staraj się wykonać co 12-16h-zwykle nie jesteśmy w stanie pokryć loszek więcej niż 2 razy/ruję.

Pamiętaj!

Nie opóźniaj krycia loszek. Kryj jak tylko rozpoznasz ruję, i tak długo jak jeszcze loszka daje się pokryć.

Brak wystąpienia pierwszej rui u loszek oraz ewentualne dalsze rozczarowania dotyczące wydajności produkcyjnej młodych zwierząt są niestety w dużej mierze następstwem naszych błędów poczynionych w trakcie wprowadzania zwierząt oraz na etapie ich utrzymywania i zarządzania nimi. Ze względu na fakt, że obecne remonty stada podstawowego sięgają zwykle około 45% rocznie, nie możemy sobie pozwolić na robienie podstawowych błędów. Odpowiednie przygotowanie loszek do rozrodu jest kluczowym elementem uzyskania dobrych wyników produkcyjnych w przyszłości