Polski

Podstawy Użytkowania Knura Hodowlanego

Wpoprzednich artykułach przedstawiłem podstawowe informacje dotyczące anatomii i fizjologii rozrodu loch i knurów.Wiemy już w zarysie jak zbudowane są narządy rozrodcze świń oraz jakie mechanizmy rządzą cyklem płciowym samic oraz produkcją nasienia u knurów.Przyszedł czas na na kilka słów dotyczących pobieranaia nasienia od knurów,jego wstępnej oceny i przechowywania

Knury osiągają dojrzałość (fizjologiczną)płciową około 7-8 miesiąca życia.Produkcja nasienia w tym czasie sięga 8 miliardów plemnikówm na dobe i rośnie do około 18 miesiąca życia by osiągnąć wartośći około 15-18 miliardów plemników na dobę.Knury ,które kupowane są na fermy są zwykle w wieku około 6-7 miesięcy i masie powyżej 120kg.Jako nowo zakupione zwierzęta powinny przejść proces kwarantanny i aklimatyzacji oraz powinny nauczyć się skakać na fantom.

Kwarantanna ,aklimatyzacja i profilaktyka

Kwarantanna dla nowo kupionych knurów powinna trwać około 4 tygodnie.Czas ten wykorzystywany jest do dwukrotnego przebadania nowych członków stada przeciwko podstawowym chorobom świń tj.PRRSV,Mycoplasma hyopneumoniae-badanie surowicy ,ZZZN-nosoryjówka-badanie PCR wymazów z nosa plus Leptospira,Brucella.Znany status zdrowotny fermy pochodzenia knurów w stosunku do choroby Aujeszkiego pozwala teoretycznie na pominięcie tego badania,jednak wielu hodowców rozszerza profil badań i o tą chorobę-co osobiście uważam za wskazane.Podczas aklimatyzacji knury muszą być zaszczepione tymi samymi szczepionkami jakie używane są w stadzie podstawowym loch np.różyca,parvowiroza,nosoryjówka,mycoplasma,PRRSV,APP-pleuropneumonia itp. lub inne używane oraz powinny być odrobaczone.Możemy również używać innych metod aklimatyzacji jak podawanie surowicy,podawanie kału.Pod koniec aklimatyzacji warto również zastosować tzw. kontakt nos w nos nowych knurów z wybranymi zwierzętami stada podstawowego.

Trening knura i oddawanie nasienia

Najważniejszą sprawą przy uczeniu knura skakać na fantom jest dobór osoby która będzie go uczyć.Osoba opiekująca się knurem musi być spokojna i cierpliwa i musi lubić zwierzęta.Wydaje się to być sloganem ale w praktyce jest to sprawa priorytetowa i bez tego nie ruszymy z miejsca.Knury zaczynają skakać około 7 miesiąca życia ale niektóre potrzebuja więcej czasu i zaczynają skakać w wieku 8 a nawet 9 mieisęcy życia. Trening knura powinien trwać nie dłużej niż około 15-20 minut dziennie.Zawsze powinien byc połączony z głaskaniem,drapaniem knura celem nawiązania kontaktu,relacji pobierający-knur.Wydaje się to przesadne ale niejednokrotnie knury chętniej oddają nasienie w obecności konkretnych osób pobierających.Nie zrażaj się gdy knur nie odda skoku lub gdy wczoraj oddał skok a dzisiaj nie chce skakać.Kojec w którym pobieramy nasienie powinien być czysty,suchy,dobrze oświetlony a podłoga kojca nie może być śliska.Sliska podłoga prowadzi knura do złych skojarzeń z tym miejscem oraz do niepełnego oddania nasienia co może generować zapalenia jąder i najądrzy.W kojcu (maneżu) do pobierania nasienia nie mogą znajdować się inne „atrakcje” tj.rzeczy które bedą knura rozpraszać np.dziura w ogrodzeniu,wystający pręt,zurzyta rękawiczka itp. Jedyną atrakcją kojca ma być fantom. Dostosuj fantom tak aby był równy lub nieco niższy od trenowanego knura.Staraj się-jeśli to możliwe-pobierać inne,starsze knury najpierw a potem knura świeżo trenowanego.Postępowanie takie ma na celu pobudzenie nowiciusza głównie zapachem starszych knurów oraz ich odgłosami przed i podczas skoku .Systematyczna praca z knurem prowadzi w większości wypadków do sukcesu tj. oddania skoku na fantom.Jeszcze raz podkreślam najważniejsza jest cierpliwość,cierpliwość i jeszcze raz cierpliwość.

Czas po którym knur oddaje skok na fantom nie jest stały i różni sie znacznie między poszczególnymi knurami.Wprowadzono pewną klasyfikację libido-popędu seksualnego knurów uwzględniającą czas jaki upływa od wprowadzenia knura do kojca z fantomem a skokiem .Możemy wyróżnić 5 ocen popędu seksualnego i tak:

  • L4-Libido 4 -knur oddaje skok do 3minut od wprowadzenia do kojca.
  • L3-knur oddaje skok do 5minut
  • L2-knur oddaje skok 10min
  • L1-knur oddaje skok 20min
  • L0-brak skoku

W praktyce większość knurów mieści się w zakresie L3-L2 a za jeszcze dobrego knura uważa sie takiego ,który oddaje skok do 15 minut.Knury ,które skaczą na fantom zaraz po wejściu do kojca i są bardzo pobudzone, czasami nawet agresywne, w praktyce nie są dobre do pobierania od nich nasienia. Optymalna eksploatacja knura z uwzględnieniem jego wieku zakłada pobieranie nasienia wg.schematu:

  • knury do 10 miesięcy życia – 1 skok(ejakulat) / tydzień ,
  • knury od 10 do 12 miesięcy życia – 3 skoki / 2 tygodnie,
  • knury powyżej 12 miesięcy życia– 2 skoki / tydzień .

W praktyce wiele ferm wykorzystuje knury tylko raz w tygodniu a średnia liczba dawek inseminacyjnych z jednego ejakulatu mieści sie zwykle w granicach 20-30.

W wyniku pobudzenia seksualnego-a nawiasem mówiąc knurowi do szczęścia nie trzeba wiele ponieważ do podniecenia potrzebny mu jest nieruchomy obiekt przypominający w zarycie lochę-dochodzi do skurczów mięśni gładkich ogona najądrza i dróg wyprowadzających nasienie i ejakulacji.Oddanie 150-500ml masienia zajmuje knurowi zwykle 7-15 minut.Nasienie jest oddawane tzw. frakcjami. U knura możemy wyróżnic 3-4 takich frakcji.

Frakcja pierwsza-bezplemnikowa-jest wydzieliną prostaty i ma za zadanie przeczyścić cewkę moczową z pozostałości moczu i bakterii.Objętość tej zwykle bezbarwnej frakcji to około 25ml.

Frakcja druga-bogata w plemniki-dostarcza około 80-90% wszystkich plemników w ejakulacie.Objętość białawej frakcji bogatoplemnikowej to zwykle 40-100ml

Frakcja trzecia-uboga w plemniki-dostarcza pozostałe 10-20% plemników w ejakulacie.Frakcja ta jest wydzielana głównie przez gruczoły pęcherzykowe.Objętość tej frakcji jest największa i wynosi 70-400ml

Frakcja czwarta-jest frakcją powstałą z wydzieliny gruczołów opuszkowo-cewkowych i stanowi kit knurzy-tapiokę,a jej objętość wynosi zwykle 20-40ml.Niektórzy autorzy nie wyszczególniają tej frakcji jako samodzielnej,ponieważ kit knurzy jest wydzielany w trakcie całej ejakulacji ,a nie tylko na jej końcu.Ze względu jednak na fakt,że kit knurzy wydzielany jest w największej ilości na koniec ejakulacji,można przyjąć ,że jest to czwarta frakcja ejakulatu.

Osoba pobierająca nasienie winna „przepuścić” frakcję pierwszą a gaza na kubku do pobierania nasienia oddziela frakcję kitu knurzego.W ten sposób faktycznie pobierana jest frakcja druga-bogatoplemnikowa i trzecia-ubogoplemnikowa.

Nasienie po pobraniu od knura powinno być jak najszybciej wstępnie ocenione i obrobione tj.rozrzedzone ,a potem rozlane do saszetek,butelek itp.oraz schłodzone i przetrzymywane w temperaturze 17 stopni Celciusza.Nasienie,które jest przechowywane dłużej niż 24 h powinno być obracane dwa razy na dobę,co ogranicza naturalne opadanie plemników.Opadanie plemników zgodnie z kierunkiem siły ciążenia jest zjawiskiem niekorzystnym gdyż ogranicza plemnikom dostęp do substancji odżywczych i regulacyjnych zawartych w rozrzedzalniku.

Pobrane nasienie podlega ocenie:podstawowej-wykonywane zawsze oraz szczegółowej-wykonywane okresowo

Podstawowa ocena świeżo pobranego nasienia zakłada :

a)ocenę objętości oddanego nasienia która nie powinna być mniejsza niż 100ml

b)ocenę barwy nasienia,która winna być wodnisto-biała lub biaława w zależności od koncentracji plemników w ejakulacie

c)ocenę zapachu nasienia ,który powinien być swoisty knurzy

d)ocenę pH gdzie normą jest zakres 6,8-7,8

Pod mikroskopem w praktyce oceniamy „na oko”ruchliwość plemników w procentach oraz możemy ocenic stopień aglutynacji,czyli zlepiania sie plemników ze sobą oraz ilość różnych zanieczyszczeń.

Aglutynacja -zlepianie plemników może przybierac różne nasilenie i tak:

  • Pojedyńcze „A”-oznacza słabą aglutynacja
  • Podwójne „AA”-średnią aglutynację
  • Potrójne „AAA”-silną aglutynację

Stopień aglutynacji jest swoisty dla danego knura,może zmieniać się sezonowo i prowadzi do ograniczenia ruchliwości plemników w nasieniu świeżym.Jednak po rozcieńczeniu nasienia stopień aglutynacji nie wpływa negatywnie na wyniki produkcyjne knurów.

Ponadto wprowadzono minimalne wymagania jakościowe nasienia świeżego i mrożonego dla knurów, gdzie w dawce inseminacyjnej nasienia świeżego winno być:

  • 1)minimum 70% plemników o ruchu prawidłowym,
  • 2) minimum 100 tysięcy plemników w 1 mm3,
  • 3) minimum 80% plemników bez zmian morfologicznych.

Objętość jednej dawki inseminacyjnej nasienia knura powinna wynosić co najmniej 80ml

Liczba plemników w jednej dawce inseminacyjnej nasienia knura powinna wynosić co najmniej 2 miliardy.

a w dawce inseminacyjnej nasienia mrożonego należy uzyskać :

  • 1)minimum 40% plemników o ruchu prawidłowym;
  • 2) minimum 80% plemników bez zmian morfologicznych;
  • 3) minimum 50% plemników z normalnym akrosomem.

 Ogólna liczba plemników w jednej dawce inseminacyjnej mrożonego nasienia knura powinna wynosić po rozmrożeniu nie mniej niż 3 miliardy.

Badania szczegółowe nasienia zakładają min. :

  • badanie morfologii plemników
  • ilość drobnoustrojów (norma poniżej 150 tyś CFU/ml świeżego nasienia)

CFU-Colony Forming Unit-czyli jednoska tworząca kolonie-określa ilość koloni bakterii ,które wyrosły na odpowiedniej pożywce w laboratorium

  • testy przeżywalności plemników
  • testy oporności osmotycznej
  • testy spójności chromatyny itp. itd

W praktyce badania szczegółowe nie są wykonywane rutynowo a jedynie okresowo i to przeważnie gdy mamy problemy z rozrodem u świń i podejrzewamy knura jako winowajcę. Z każdego ejakulatu powinniśmy pobrać tzw. próbkę kontrolną celem kontroli przeżywalności plemników w kolejnych dniach np. na 24,48 i 72h po pobraniu.

Fermy towarowe wykorzystują do inseminacji nasienie mieszane pochodzące od kilku knurów tej samej rasy,natomiast fermy hodowlane kryją samice nasieniem „w czystości „tj.pochodzacym tylko od jednego knura.Mieszanie nasienia-heterospermia pozwala na tzw.wyrównanie jakości ejakulatu-uśrednienie.Heterospermia zmniejsza również ryzyko pozyskania zbyt małej ilości dawek od knurów,co niestety jest bardziej prawdopodobne gdy pozyskujemy nasienie tylko od jednego knura „w czystości”.Oprócz wielu zalet ,heterospermia ma jedną główną wadę-powoduje generalne obniżenie jakości dawek inseminacyjnych poprzez mieszanie nasienia słabszych knurów z knurami bardzo dobrymi pod względem jakości nasienia.Znany jest również fakt przenoszenia różnych wad genetycznych przez konkretne knury np.przepuklina mosznowa lub wrodzona drżączka prosiąt.Stosując heterospermię identyfikacja osobnika „wadliwego genetycznie” jest praktycznie niemożliwa.Innymi słowy heterospermia jest pewnego rodzaju kompromisem między jakością a wydajnością knurów.Kryjąc „w czystości” jesteśmy w stanie dokładnie ocenić danego knura na podstawie jego wyników reprodukcyjnych np.jakość nasienia, skuteczność krycia ,jakości i ilości potomstwa. Sztuczna inseminacja wydaje się być najbardziej optymalną technika rozmnażania zwierząt.

Oczywiście jak i inne zabiegi technologiczne ma swoje zalety i wady:

Główne zalety sztucznej inseminacji

  • zmniejsza liczbę knurów na fermie (jeden knur może przypadać na 150-200 macior stada podstawowego)
  • zapewnia postęp genetyczny w stadach a w szczególności w tych stadach które nie zakupują loszek remontowych z zewnątrz.
  • zmniejsza ryzyko zawleczenia chorób do stada,co wiąże się ze znacznie mniejszą liczną knurów na fermie oraz łatwiejszą kontrolą statusu zdrowotnego tych zwierząt.
  • pozwala na szybką , podstawową ocenę nasienia *objętość,zapach,barwa itp.
  • pozwala na krycie jednym np. bardzo wartościowym knurem kilkudziesięciu samic na raz
  • przy sprawnej ekipie inseminacyjnej,sztuczna inseminacja zajmuje znacznie mniej czasu niż krycie naturalne
  • stwarza możliwość krycia np.loszek dużymi ,ciężkimi knurami-nawet dobrze rozwinięta loszka nie jest w stanie utrzymać dużego knura.

Główne wady sztucznej inseminacji

  • wymaga lepszego zarządzania fermą i lepszych kwalifikacji załogi *wyszukiwanie rui,reinseminacje,kontrola okresu od odsadzenia do początku rui z ang.WEI (wean to estrus interval),technika krycia,higiena,obróbka i przechowywanie nasienia itp.
  • w momencie braku kontroli zdrowotnej jeden knur może przenieść z nasieniem patogeny na kilkanascie do kilkadziesięciu samic
  • zakres dopuszczalnego błędu co do terminu sztucznej inseminacji jest stosunkowo niewielki
  • dodatkowy koszt wyposażenia laboratorium oraz samego sprzętu do pobierania nasienia i inseminacji

Sztuczna inseminacji jest na dzień dzisiejszy główną metodą krycia świń na świecie.W krajach wysoko rozwiniętych pod względem hodowli trzody chlewnej sięga nawet do 80-90% ze wszystkich zabiegów krycia świń , w Polsce w ostatnich latach nadal tylko około 50%.Chcąc być konkurencyjnym na obecnym rynku, polscy hodowcy trzody muszą wprowadzać bardziej wydajne technologie produkcyjne.Na dzień dzisiejszy dostęp do najnowszych rozwiązań i technologii nie jest głównym problemem.Wciąż w wielu przypadkach problemem jest kiepska organizacja pracy na fermie oraz brak fachowego doradztwa w zakresie produkcji trzody chlewnej.