Polski

Szczepionki U Świń-rodzaje I Zasady Doboru

Z definicji słowa szczepionka wynika ,że jest to preparat pochodzenia biologicznego, zawierający antygen, który stymuluje układ odpornościowy organizmu do rozpoznawania go jako obcy, niszczenia go i utworzenia przeciwko niemu pamięci poszczepiennej. Słowa szczepionka oraz szczepienia po raz pierwszy zostały użyte w 1798 roku w pracy Edwarda Jenner dotyczącej ospy u krów. W roku 1881 Louis Pasteur zaproponował aby terminy szczepionka i szczepienia odnosiły się również do całego szeregu preparatów o właściwościach ochronnych i stymulujących układa odpornościowy organizmu.

Rodzaje szczepionek

Generalnie możemy wyróżnić kilka typów szczepionek różniących się swoim składem, metodą i siłą działania.

a)szczepionki zabite

Jedne z najprostszych i najbardziej popularnych szczepionek dostępnych na rynku. Szczepionka zabita zawiera uśmiercony przy pomocy chemicznej,termicznej,promieniowania lub antybiotyku pierwotnie zjadliwy mikroorganizm np. bakterię lub wirus.Główną zaletą szczepionek zabitych jest ich biobezpieczeństwo tj. zabity mikroorganizm szczepionkowy nie jest wstanie „ożyć” i wywołać choroby.Jako podstawowy mankament szczepionek zabitych wymienia się konieczność kilkukrotnego stosowania co wynika ze stosunkowo słabej stymulacji układu odpornościowego szczepionego zwierzęcia. Rewakcynację szczepionkami zabitymi u zwierząt naiwnych (tj takich, które nigdy nie miały kontaktu z patogenem zawartym w szczepionce) przeprowadza się zwykle w odstępie 2-3 tygodni od pierwszej podanej dawki. Do szczepionek zabitych należą np. szczepionki przeciwko różycy,parwowirozie,grypie itp.

Pamiętaj!

Szczepionki zabite w swoim składzie zawierają adjuwanty głownie wodne lub olejowe. Adjuwanty to substancje które dodatkowo stymulują-podrażniają układ odpornościowy co prowadzi do wytworzenia znacznie silniejszej odporności przeciwko danemu antygenowi zawartemu w szczepionce.

b)szczepionki żywe

Szczepionki żywe zawierają w swoim składzie żywy ale osłabiony w stosunku do „oryginału” mikroorganizm.Większość żywych szczepionek jest szczepionkami wirusowymi, szczepionki żywe bakteryjne są natomiast znacznie rzadziej spotykane. Niewątpliwą zaletą szczepionek żywych jest fakt ,że prowadzą do bardzo silnej i długotrwałej odpowiedzi organizmu na zawarty w szczepionce antygen. Dzieje się tak, głównie dzięki temu, że żywy osłabiony antygent namnaża się w organizmie szczepionego zwierzęcia , przez co znacznie intensywniej stymuluje jego układ odpornościowy. Główną wadą szczepionek żywych jest ryzyko występowania tzw. rewersji mikroorganizmu szczepionkowego do zjadliwości i wywołanie choroby oraz mutacje z „oryginalnym” mikroorganizmem ze środowiska świń i tworzenie nowych wariantów antygenu. Szczepionki żywe stosuje się zwykle tylko jeden raz w danym cyklu bez koniecznośći szczepień przypominających po 2-3 tygodniach. Do szczepionek żywych należą np. niektóre szczepionki przeciwko PRRSV oraz przeciwko adenomatozie jelitowej.

c)szczepionki zawierające toksoid

Toksoid jest toksyczną dla organizmu substancją wyizolowaną z danego mikroorganizmu lub uwolnioną przez dany mikroorganizm. Klasycznym przykładem szczepionek opartych na toksoidzie są szczepionki przeciwko tężcowi zawierające inaktywowaną chemicznie i termicznie neurotoksynę bakteryjną tetanospazminę odpowiedzialną za wywołanie skurczów spastycznych w przebiegu tężca. Niektóre szczepionki przeciwko zakaźnemu zanikowemu zapaleniu nosa również zawierają w swoim składzie toksoid Pasteurella multocida typ D-toksynę DNT.

d)szczepionki podjednostkowe W odróżnieniu od poprzednich typów szczepionek ,które w swoim składzie zawierają martwy lub żywy ale cały mikroorganizm , szczepionki podjednostjkowe zawierają w swoim składzie tylko niewielki fragment mikroorganizmu. Ten niewielki fragment jest wybierany i wyizolowany w taki sposób aby był najbliższy ideałowi antygenu tj. aby posiadał:

silną immunogenność, czyli zdolność do wywołania przeciwko sobie odpowiedzi odpornościowej lub

silną antygenowość, czyli zdolność do wiązania się ze swoistymi przeciwciałami.

Do szczepionek podjednostkowych należą np., niektóre szczepionki przeciwko cirkowirozie (PCV2)

e)szczepionki zkoniugowane Duża część bakterii posiada zewnętrzną otoczkę cukrową, która nie jest dobrym antygenem. Połączenie tej słabo immunogennej warstwy np. ze znacznie bardziej immunogennym białkiem prowadzi do sytuacji w której organizm odpowiada przeciwko słabo immunogennej otoczce cukrowej tak efektywnie jakby odpowiadał przeciwko znacznie bardziej immunogennemu białku.

f) eksperymentalne

-szczepionki komórek dendrytycznych -szczepionki wektorowe -DNA szczepionki

Inny podział szczepionek zakłada rozróżnienie ich na: szczepionki profilaktyczne- znakomita większość stosowanych w medycynie ludzkiej i weterynaryjnej w celu zapobiegania-prewencji występowania określonych chorób.

szczepionki terapeutyczne- podawane w trakcie choroby i skierowane przeciwko czynnikowi wywołującemu daną jednostkę chorobową. Stosowane w medycynie ludzkiej np. przeciwko nowotworom. szczepionki naturalne- konstruowane z całych patogenów i/lub fragmentów naturalnie występujących mikroorganizmów.

szczepionki syntetyczne- powstają jako wynik sztucznej syntezy określonych substancji antygenowych i nie mają swoich odpowiedników w naturze.

szczepionki komercyjne- ogólnie dostępne na rynku, produkowane komercyjnie przez firmy farmaceutyczne na bazie danego antygenu

autoszczepionki- produkowane na podstawie specyficznego antygenu wyizolowanego tylko i wyłącznie w danym gospodarstwie. Do produkcji autoszczepionki niezbędne jest kilkukrotne dostarczanie materiału patologicznego do laboratorium ,które musi wyizolować dany antygen/y, namnożyć je ,potem zabić lub osłabić ,dodać odpowiedni wzmacniacz-adiuwant i ustsalić dawkę w jakiej tak skonstruowana autoszczepionka powinna być podawana. W Polsce pośród różnego rodzaju autoszczepionek dominują głównie te skierowane przeciwko:E.coli/Clostridium spp.,Streptococcus suis,Actinobacillus pleuropneumoniae czy Haemophilus parasuis.

Zasada działania szczepionek

Podstawową rolą szczepionek jest pobudzenie układu immunologicznego do powstawania odporności poszczepiennej organizmu szczepionego. Po podaniu szczepionki antygen/y zawarte w szczepionce wychwytywane są przez odpowiednie komórki zwane komórkami prezentującymi antygen APC (Antigen Presenting Cell) , których zadaniem jest wstępna obróbka antygenu i jego prezentacja na swojej powierzchni innym bardziej wyspecjalizowanym komórkom odpornościowym. Prezentowane na powierzchni komórek APC fragmenty antygenu rozpoznawane są przez limfocyty B których zadaniem jest produkcja przeciwciał skierowanych dokładnie przeciwko prezentowanemu antygenowi. Produkowane przeciwciała są bardzo skuteczną i precyzyjną bronią skierowaną przeciwko różnych patogenom, z którymi organizm miał kiedykolwiek kontakt i które kiedykolwiek zostały zaprezentowane limfocytom B.W warunkach naturalnych zjadliwy mikroorganizm po przedostaniu się do organizmu mnoży się i wywołuje zwykle silną odpowiedź w postaci stanu zapalnego. Zainfekowany organizm broni się rzucając w pierwszej kolejności do walki „mięso armatnie” tj. komórki żerne, których zadaniem jest niespecyficzne niszczenie obcego antygenu podczas gdy bardzo specyficzna odpowiedź ze strony „jednostek specjalnych” limfocytów B w postaci produkcji przeciwciał jest dopiero zainicjowana tj. jest w trakcie powstawania. Produkcja przeciwciał wymaga od organizmu znacznie więcej czasu niż mobilizacja komórek zaangażowanych w odpowiedź komórkową i trwa zwykle od kilkunastu do kilkudziesięciu dni. Początkowo ilość produkowanych przeciwciał systematycznie rośnie-co odpowiada wczesnej fazie choroby, potem osiąga swoje maksimum-co odpowiada „szczytowej” fazie choroby aby potem systematycznie spadać przez kilka tygodni do kilku miesięcy do minimalnych ,bardzo często już niewykrywalnych w testach wartości-co związane jest z eliminacją obcego antygenu z organizmu. Odpowiedź immunologiczna jest procesem wybitnie energochłonnym, dlatego też długotrwałe pobudzenie układu immunologicznego prowadzi do wyniszczenia organizmu. Po przebytej infekcji organizm pozostawia sobie na przyszłość tylko niewielką pulę tzw. komórek pamięci (rodzaj limfocytów B) ,które będą produkowały swoiste przeciwciała znacznie szybciej niż za pierwszym razem tj. kiedy zetknęły się z danym patogenem po raz pierwszy.

Pamiętaj!

Brak wykrywalnych poziomów przeciwciał przeciwko danemu patogenowi we krwi ,nie musi świadczyć, że ich nie ma, a jedynie, że ich poziom jest niższy niż poziom czułości danego testu. Bardzo często dzieje się tak w sytuacji długotrwałego braku kolejnego kontaktu z tym samym patogenem-brak stymulacji antygenem prowadzi do systematycznego zaniku specyficznych dla tego antygenu przeciwciał we krwi.

Współdziałanie tych dwóch podstawowych rodzajów odpornośći tj. odpowiedzi ze strony komórek żernych (stanowiących część tzw.odpornośi komórkowej) oraz ze strony limfocytów B (odporność humoralna) prowadzi do rozpoznania, zniszczenia i zapamiętania kontaktu z danym antygenem na przyszłość. Zadaniem szczepionki jest wierne odwzorowanie procesów zachodzących podczas kontaktu z „terenowym” patogenem jednak bez wystąpienia choroby i wszelkich negatywnym jej następstw, dlatego też aby osiągnąć taki efekt ,patogen w szczepionce jest np. zabijany, osłabiany , pozbawiany czynników zjadliwości fragmentowany itp. jednak zawsze bez negatywnego wpływu na jego immunogenność czyli zdolność do rozpoznania go przez organizm jako obcy.

Terminy szczepień i dobór odpowiedniej szczepionki

Szczepionki stosowane w obrębie stada podstawowego macior mają właściwie ustalone terminy zastosowania. Maciory szczepimy w każdym cyklu głównie przed kryciem lub na kilka tygodni przed porodem. Niektóre jednostki chorobowe np. PRRS szczepi się głównie dywanowo kilka razy w roku itd. Sytuacja komplikuje się znacznie ,jeżeli chodzi o terminy szczepienia prosiąt i warchlaków. Dla ustalenia optymalnego terminu szczepień dla tych grup wiekowych świń całkowicie niezbędne jest rozpoznanie statusu zdrowotnego stada głównie poprzez:

-szczegółowy obchód fermy oraz analiza wyników produkcyjnych w poszczególnych tygodniach produkcji np. % śmiertelności, ilość interwencji leczniczych, zużycie paszy i wody itp. -wykonanie badań laboratoryjnych : serologicznych i/lub genetycznych -PCR -wykonanie sekcji zwłok padłych lub dobitych diagnostycznie zwierząt -wykonanie badania poubojowego w rzeźni

Pamiętaj!

Terminy szczepień zalecane przez producenta danej szczepionki na ulotce nie muszą być optymalne dla zwierząt na Twojej fermie.

Efekty uboczne stosowania szczepionek

Do głównych efektów nieporządanych-ubocznych stosowania szczepionek zaliczamy -wywołanie choroby w wyniku uzjadliwienia się mikroorganizmu szczepionkowego (szczepionki żywe nieodpowiednio osłabione)

Pamiętaj!

Szczepionki inaktywowane-zabite również mogą prowadzić do powstawania choroby np. w wyniku zaszczepienia podklinicznie chorych zwierząt.

-wystąpienie gorączki po podaniu preparatu-gorączka może być efektem samego wprowadzenia ciała obcego (szczepionki) do organizmu lub być efektem np. uszkodzenia okolicznych tkanek. -powstawanie obrzęków i lub ropni w okolicy wkłucia co zdarza się znacznie częściej podczas podawania szczepionek oleistych i/lub niehigienicznej injekcji.

-ból w okolicy wstrzyknięcia związany jest z miejscową odpowiedzią tkanek na wkłucie igły i podanie preparatu. Szczepionki podawane drogą doustną oraz te podawane przy pomocy pistoletów bezigłowych mają zwykle znacznie bardziej zredukowane efekty uboczne.

Brak odpowiedzi na szczepienie

Zastosowanie szczepionki niestety nie gwarantuje pożądanego uodpornienia się szczepionego zwierzęcia. Głównymi przyczynami nieskuteczności szczepień są:

  • zanieczyszczenie szczepionki np. poprzez wielokrotne wkłucia igły w korek butelki
  • złe przechowywanie szczepionki-temperatura,dostęp światła słonecznego itp.
  • używanie szczepionek przeterminowanych
  • błędny termin podania związany jest głównie ze szczepieniem zwierząt kiedy nadal utrzymuje się u nich odporność matczyna pozyskana wraz z siarą
  • błędna technika podania gdzie niestety dominuje nieodpowiednie dobranie długości i średnicy igły oraz podawanie szczepionek w tłuszcz
  • szczepienie zwierzat w okresie inkubacji choroby co zdarza się głównie na fermach gdzie nie dokonano rozpoznania statusu zdrowotnego poszczególnych grup produkcyjnych świń i/lub gdzie status zdrowotny jest bardzo zróżnicowany- brak stabilizacji danej jednostki chorobowej w obrębie stada lub grup/y wiekowej zwierząt.
  • presja danego czynnika zakaźnego-bardzo duże ilości patogenu są w stanie przełamać istniejącą już odporność i wywołać objawy chorobowe
  • warunki środowiskowe
  • indywidualna odpowiedź danego zwierzęcia-zmienność osobnicza odpowiedzi immunologicznej
  • podawanie łącznie z substancjami hamującymi np. podawanie szczepionek żywych bakteryjnych z antybiotykami lub innych ze sterydowymi lekami przeciwzapalnymi.

Bez wątpienia wprowadzenie szczepień ochronnych ludzi i zwierząt było jednym z największych osiągnięć współczesnego świata. Co dziennie dzięki odpowiednio dobranym szczepionkom udaje uratować się miliony zwierząt i zaoszczędzić olbrzymie pieniądze. Pomimo dynamicznego rozwoju immunologii i dysponowania określonymi szczepionkami wiele patogenów nadal stwarza poważne problemy produkcyjne np. PRRS,SIV inne z kolei dopiero czekają na opracowanie skutecznej metody profilaktyki swoistej przeciwko nim np. dyzenteria