Polski

ZZZN-nosoryjówka U Świń

Wiele ferm trzody chlewnej w naszym kraju pozostaje nadal nierozpoznana zdrowotnie. Objekty, gdzie okresowy monitoring stada jest regularnie wykonywany pozostają niestety nadal w przeważającej mniejszości. Ale nawet i tam gdzie dbałość o status zdrowotny świń jest rzeczą pierwszoplanową, nie powinniśmy zapominać o jednostkach chorobowych przeżywających tzw. „drugą młodość”, a jedną z nich jest bez wątpienia ZZZN-Zakaźne Zanikowe Zapalenie Nosa (AR Atrophic Rhinitis)-nosoryjówka

Definicja

Zakaźne Zanikowe Zapalenie Nosa-nosoryjówka jest zakaźną chorobą bakteryjną wywoływaną przez toksynotwórcze szczepy Bordetella bronchiseptica i/lub Pasteurella multocida,przebiegającą z objawami kichania,pociągania nosem,charszczenia oraz często krwawienia z nosa, zniekształcenia przegrody nosowej, zaniku małżowin/ y nosowych oraz skróceniem kości czaszki-brachygnathia superior-czyli przodozgryz

ZZZN generalnie występuje tylko u świń,jednak podobną jednostkę chorobową obserwuje się u psów oraz kóz. Zmiany chorobowe u trzody chlewnej pojawiają się zwykle u zwierząt od pierwszego tygodnia życia w „górę”.

ZZZN zostało rozpoznane i opisane po raz pierwszy w 1830 roku, a jego chorobotwórcze znaczenie rosło wraz ze wzrostem populacji świń oraz zagęszczenia ich produkcji.

Przyczyny choroby

Nosoryjówka wywoływana jest przez toksynotwórcze bakterie z rodzaju:

Bordetella bronchiseptica-jest gram ujemną bakterią tlenową (wymaga dostępu tlenu do swojego rozwoju).Bakteria posiada właściwości do bardzo szybkiej i intensywnej kolonizacji górnych dróg oddechowych a jej szerokie występowanie wśród populacji świń jest „ rzeczą naturalną”. Z reguły Bordetella bronchiseptica jest niepatogenna lub jej patogenność (zdolność do wywoływania choroby) jest niewielka, jednak w określonych okolicznościach bakteria ta może prowadzić do powstania posocznicy (zakażenia ogólnego organizmu) oraz ropnego zapalenia płuc , co wiąże się zwykle z dużymi stratami zwierzat głównie w wieku do 12 tygodnia życia.

Ciekawostka

Bordetella bronchiseptica występuje również u psów, kotów, szczurów, królików oraz zwierząt dzikich co może stwarzać potencjalne zagrożenie dla świń, jednak nie udowodniono, że wymienione gatunki zwierzat są źródłem infekcji dla trzody chlewnej. Toksynotwórcze szczepy Bordetella bronchiseptica są w stanie spowodować zanik małżowin nosowych głównie u świń w wieku od 1-6 tygodni życia. Zmiany chorobowe wywoływane przez tą bakterię w obrębie „nosa” są zwykle łagodne i mają tendencję do naprawy tj. są odwracalne. Taka charakterystyka zmian tj. ich odwracalność w obrębie nosa określana jest jako nieprogresywne-niepostępujące zanikowe zapalenie nosa (NPAR-Non Progressive Atrophic Rhinitis)

Pasteurella multocida (głównie typ D) Toksynotwórcze szczepy Pasteurella multocida są znacznie rzadziej spotykane w populacji świń niż wcześniej wspomniane szczepy Bordetella bronchiseptica. Kolonizacja górnych dróg oddechowych świń jest wspomagana poprzez wcześniejsze uszkodzenie nabłonka, który je pokrywa i osłania.Toksynotwórcze szczepy Pasteurella multocida typ D wytwarzają bardzo silną i agresywną toksynę,która jest w stanie niszczyć małżowiny nosowe oraz strukturę kości nosa oraz twarzy.Toksyna wytwarzana przez bakterię ze względu na wspomniane właściwości niszczenia tkanek nazywana jest toksyną dermonekrotyczną. (DNT-Dermonecrotoxic).Ubytki lub zanik małżowin nosowych, zniekształcenia twarzy u świń są zapoczątkowane zwykle u osobników do 16 tygodni życia i pozostają już do końca „świńskiego żywota” Taka charakterystyka zmian tj. ich nieodwracalność w obrębie nosa określana jest, jako progresywne-postępujące zanikowe zapalenie nosa (PAR-Progressive Atrophic Rhinitis)

Pamiętaj!

Również świnie starsze niż 16 tygodni (50-60kg) życia mogą chorować jeśli np. są naiwne tj. mają kontakt z patogenem po raz pierwszy. Bordetella bronchiseptica przyczepia się do nabłonka małżowin nosowych i zaczyna wytwarzać toksynę,która przedostając się głębiej prowadzi do zaburzeń formowania się kości i zanikowego zapalenia nosa. Pasteurella multocida najprawdopodobniej kolonizuje małżowiny nosowe w następstwie już istniejącego zapalenia

Ciekawostka

Pasteurella multocida może stanowić zagrożenie dla ludzi pracujących ze świniami.Bakteria był izolowana z przypadków przewlekłego zapalenia płuc u osób pracujących na fermach trzody.Główną drogą zakażenia się ludzi są różnego rodzaju rany,droga kropelkowa (wraz z powietrzem) jest również stosunkowo popularna.

Kolonizacja małżowin nosowych przez toksynotwórcze szczepy Bordetella bronchiseptica i/lub Pasteurella multocida najprawdopodobniej ułatwiana jest przez tzw. czynniki predysponujące,które prowadzą do uszkodzenia błony śluzowej małżowin nosowych tworząc bramę wejścia i/lub prowadzą do wystąpienia dużej presji (ilość bakterii) czynnika zakaźnego na zwierzęta.

Czynniki predysponujące do wybuchu choroby

-toksyny powstające po rozpadzie bakterii -endotoksyna bakterii G- -fragmenty ściany komórkowej pleśni -fragmenty ściany komórkowej innych bakterii -duża liczba świeżo wprowadzonych naiwnych loszek do zakażonego stada -brak zasady all-in all -out -przemieszczenia prosiąt -kłopoty w okresie siarowym

Pamiętaj!

Odporność prosiąt jest uzależniona od ilości i jakości wypijanej w ciągu pierwszych dni życia siary. Wysokie stężenie przeciwciał w siarze niestety nic nie daje, jeżeli prosię nie wypije jej w wystarczającej ilości. Innymi słowy samo szczepienie macior ,bez odpowiedniego zarządzania okresem siarowym daje mizerne efekty. -problemy z wentylacją -zapylenie powietrza -nadmierne stężenie gazów

Ciekawostka

Udowodniono, że wzrastające stężenie amoniaku ma dramatyczny wpływ na przebieg choroby-jej ostry przebieg. Jest również możliwe,że nawet stężenie amoniaku mieszczące się w ogólnie przyjętej normie tj.20 ppm. może prowadzić do zaostrzenia się zmian chorobowych u zakażonych świń.

-występowanie takich jednostek chorobowych jak: PRRS, Aujeszky, choroba Glassera, mykoplazmoza Mhp

Objawy chorobowe

Objawy chorobowe mogą pojawiać się u świń w wieku od jednego tygodnia życia. W praktyce terenowej najczęściej pierwsze objawy choroby notuje się zwykle po odsadzeniu prosiąt. Kichanie oraz pojawienie się wydzieliny śluzowej lub ropno-śluzowej z nosa są zazwyczaj pierwszymi objawami chorobowymi. Wraz z postępowaniem zapalenia nosa,dochodzi do zatkania kanałów nosowo-łzowych, których funkcją jest odprowadzanie nadmiaru łez (wydzieliny) z przyśrodkowego kąta oka do nosa. W wyniku zatkania tych kanałów wydzielina z gałek ocznych nie może być usuwana do nosa, wydostaje się na zewnątrz i spływa po twarzy. Wydostający się płyn w środowisku fermy ulega zabrudzeniu i przybiera charakterystyczny wygląd brązowawych i/lub czarnych zacieków.

Pamiętaj!

Wysokie zapylenie powietrza oraz zapalenie nosa na innym tle również może powodować powstawanie podobnych „brudnych” wycieków w okolicy oka. Objawy chorobowe wywoływane przez Bordetella bronchiseptica są zauważalne zwykle tylko kilka tygodni i zanikają bez widocznych następstw. Pasteurella multocida powoduje utrzymywanie się objawów chorobowych nawet do kilku miesięcy,gdzie możemy obserwować oprócz kichania i wycieku śluzowo-ropnego z nosa-krwawienie,ograniczenie wzrostu oraz zniekształcenia twarzy.

Pamiętaj!

Charakterystyczne skrócenie kości czaszki (szczęki górnej) wytępuje tylko u pewnego odsetka zainfekowanych świń. Bardzo często świnie wyglądające na potencjalnie zdrowe są jednak zainfekowane pomimo normalnego wyglądu szczęki.

Zmiany chorobowe

Zmiany chorobowe ograniczają się zwykle do małżowin nosowych,przegrody nosowej oraz kośći twarzy.Zaawansowanie zmian chorobowych określa się poubojowo poprzez przecinanie ryja świni na wysokości 2 zęba przedtrzonowego przyznając zmianom punkty w skali od 0-5 (gdzie 0 oznacza brak zmian a 5 bardzo duże zmiany „dziury w nosie” Zmiany o niewielkim zaawansowaniu dotyczą głównie małżowiny dolnej nosa, potem wraz z postępowaniem choroby i górna małżowina nosowa ulega zanikowi. Dewiacje przegrody nosowej, są również bardziej charakterystyczne dla formy ostrej choroby.

Pamiętaj!

Głównym zadaniem małżowin nosowych jest

-filtracja,wstępne ogrzanie oraz nawilżenie wdychanego powietrza -spełnianie funkcji węchowych- receptory węchowe Zniszczenie struktury małżowin nosowych prowadzi nie tylko do powstawania tzw. ”dziur w nosie” i skrzywienia ryja świni, ale przyczynia się do bardzo dużej podatność zakażonego zwierzęcia na choroby płuc oraz ogranicza zdolność pobierania paszy poprzez częściowe uszkodzenie zmysłu węchu. Ekonomiczne skutki ZZZN są bardzo bolesne dla właściciela zakażonych świń. Oprócz wydłużonego okresu tuczu-zwykle 2-4 tygodnie- starty związane są również z -nakładami na leczenie -nakładami na szczepienia -zwiększoną śmiertelnością zwierząt-związaną z zapaleniem płuc i różnorodnymi powikłaniami

Koszty związane tylko z opóźnieniem wzrostu szacuje się na około 6-7 zł (1,5 euro)/sprzedaną świnię. Doliczając koszty leczenia oraz zwiększoną śmiertelność zwierząt koszt ten może wzrosnąć nawet kilkukrotnie!

Dignostyka

Charakterystyczne objawy kliniczne w postaci zniekształcenia kości twarzy,nagminne kichanie,wycieki śluzowe i/lub śluzowo-ropne z nosa,zacieki przy przyśrodkowych kątach oczu ,różnicowanie się świń mogą być podstawą do podejrzewania występowania choroby na fermie. W celu potwierdzenia naszych podejrzeń najlepszą metodą diagnostyczną wykrywającą ZZZN jest technika PCR-badanie obecność materiału genetycznego toksynotówrczych szczepów bakterii-materiałem do badań jest wymaz z nosa oraz wizyta w rzeźni i badanie poubojowe świń.

Diagnostyka różnicowa

Podobne do ZZZN objawy chorobowe mogą być powodowane przez: -cytomegalowirus -zanieczyszczenia powietrza,szkodliwe gazy,ilość bakterii -deformacje osobnicze -przewlekłe zapalenie układu oddechowego -choroba Aujeszky, co należy mieć na uwadze, przed postawieniem ostatecznej diagnozy.

Kontrolowanie choroby na fermie

Do skutecznego kontrolowania choroby na fermie konieczne są zarówno -wprowadzenie obowiązkowych szczepień stada podstawowego Stado podstawowe podlega szczepieniu w celu uzyskania jak najszybszego „wyrównania odporności” przeciwko ZZZN w jego obrębie. Bardzo dobrą metodą wyrównania i stabilizacji jest tzw. szczepienie dywanowe macior tj. wszystkie zwierzęta podlegają szczepieniu bez względu na swój stan fizjologiczny (ciąża laktacji czy jałowość).Szczepienie przeprowadza się dwu krotnie w odstępie około 3-4 tygodni.W dalszym etapie w zależności od fermy można kontynuować szczepienie dywanowe 2-3 razy do roku lub przejść na doszczepianie macior na 3 tygodnie przed porodem.

Pamiętaj!

Kluczowym elementem w kontrolowaniu ZZZN na fermie jest odpowiednie zabezpieczenie loszek hodowlanych. Loszki podlegają szczepieniom (dwa razy) przed wejściem do stada oraz jeszcze raz przed swoim porodem. Nawet jeśli loszki hodowlane wybierane są z własnej hodowli ,to również podlegają szczepieniu tak jakby pochodziły z zakupu .Jest to fundamentalna zasada kontroli ZZZN na danej fermie. -wprowadzenie niezbędnych zmian w zarządzaniu fermą-zmiany dotyczą głównie zasad przemieszczania prosiąt, optymalizacji pobrania siary,przestrzeganie zasady all-in all-out -wprowadzenie medykacji zwierząt-medykacja może dotyczyć zarówno macior jak i prosiąt ssących.

Próby eliminacji

Opisano kilka udanych prób eliminacji ZZZN ze stada.Technika eliminacji oparta była zwykle na grupowym leczeniu zwierząt stada podstawowego oraz szczepieniach ochronnych. Prosięta również poddawane były medykacji oraz wczesnemu odsadzeniu 12-14 dni co zinimalizowało ryzyko infekcji prosiąt od swoich matek. Niestety ,nadal najskuteczniejszą formą eliminacji choroby ze stada pozostaje jego depopulacja co dla większości hodowców jest opcją nie do przyjęcia.

Ocena skuteczności podjętych działań naprawczych

Jako metody oceny skuteczności podjętych działań kontrolujących lub eliminujących ZZZN z danej fermy stosuje się zwykle: badanie poubojowe, metody diagnostyki laboratoryjnej oraz ocenę wyników produkcyjnych sprzed i po wprowadzeniu określonych działań naprawczych.

Pomimo faktu, że nosoryjówka dla wielu hodowców brzmi bardzo abstrakcyjnie, prawdopodobnie bardzo dużo ferm jest zainfekowana i ponosi bardzo duże koszty z tym związane. Brak objawów chorobowych w postaci deformacji ryja bardzo często usypia czujność zarówno właściciela jak i lekarza nadzorującego dane stado. Kontrola parametrów produkcyjnych oraz rutynowy monitoring laboratoryjny oraz badania w rzeźni minimalizują ryzyko „przeoczenia” choroby w stadzie.