Polski

Zaburzenia Laktacji-czynniki Infekcyjne

W poprzednim artykule dotyczącym problemów spotykanych w trakcie laktacji zostały omówione najważniejsze,nieinfekcyjne przyczyny zaburzeń laktacyjnych .Kolejną bardzo dużą grupę czynników wywołujących lub predysponujących do wystąpienia zespołu PDS (Postpartum Dysgalactia Syndrome-poporodowe zaburzenia laktacji) są czynniki infekcyjne. Zaburzenia laktacyjne mogą być wywołane przez szereg mikroorganizmów,jednak główną rolę patologiczną w tych procesach pełnią bakterie.Spośród olbrzymiej ilości potencjalnie szkodliwych bakterii izoluje się głównie te należące do rodziny:

  • -Enterobacteriaceae-gdzie kluczowym przedstawicielem jest Escherichia coli –pałeczka okrężnicy ale i Klebsiella pneumoniae oraz Enterobacter aerogenes
  • -Staphylococcaceae –gronkowce-głównie Staphylococcus aureus-gronkowiec złocisty i Staphylococcus epidermidis-gronkowiec skórny
  • -Streptococcaceae-paciorkowce głównie Streptococcus equisimilis ,Streptococcus agalactiae,Streptococcus dysgalactiae,
  • -Enterococcaceae-enterokoki z Enterococcus faecalis i Enterococcus faecium

Według wielu autorów jak i obserwacji własnych wynika ,że to wszędobylska pałeczka okrężnicy- E.coli jest naistotniejszym czynnikiem bakteryjnym,który może prowadzić do zaburzeń laktacji u świń (do 70% przypadków terenowych) Pomimo dość obco brzmiących nazw pozostałych potencjalnie szkodliwych bakterii ich obecnośc w środowisku i/lub na skórze, w pochwie czy w jamie ustnej świń jest rzeczą wręcz normalną.Większość z wymienionych bakterii nie jest bezwzględnie chorobotwórcza dla świń tj. ich obecność nie jest jednoznaczna z wystąpieniem choroby.Spadek odporności zwierząt związany na przykład ze stresem porodowym i/lub nadmierne namnożenie się potencjalnie szkodliwych bakterii w środowisku i/lub organizmie samego zwierzęcia może (ale nie musi) prowadzić do wystąpienia objawów chorobowych.

Uważa się,że główna droga zakażenia gruczołu mlekowego świń prowadzi poprzez kanały brodawki sutkowej oraz poprzez uszkodzenia skóry wymienia powstałe np. podczas ssania.Niezmiernie rzadko zdaża się aby zapalenie wymienia powstawało na skutek uogólnionej infekcji organizmu,która wtórnie przenosi się na tkanki gruczołu mlekowego.Musimy jednak pamiętać ,że bardzo często obserwujemy ,że zaburzenia laktacji są wynikiem chorób ogólnych ,innymi słowy maciory „nie mają” mleka ale nie jest to spowodowane zapaleniem samego wymienia tylko złym stanem ogólnym zwierzęcia w następstwie choroby o charakterze ogólnym-systemowym

Infekcyjne czynniki zaburzeń laktacji u świń (PDS-post- partum dysgalactia syndrome tj. poporodowy zespół zaburzeń laktacji) są znacznie gorzej rozpoznane niż u krów.Jednak podobnie jak u przerzuwaczy bakterie odpowiedzialne za stany zapalne wymienia można umownie zaliczyć do trzech głównych grup:

  • 1)Grupa bakterii coli-wywołująca tzw. coliform mastitis gdzie głównymi winowajcami są zwykle E.coli i Klebsiella spp.Coliform mastitis cechuje się przeważnie ostrym i gwałtownym przebiegiem.Zapalne wymie jest nabrzmiałe,bolesne a skóra w tym miejscu niejednokrotnie ulega przebarwieniu (skóra może przyjmować kolor czerwony,bordowy lub nawet granatowy).Zapalenie może dotyczyć jednego lub kilku gruczołów mlekowych ,a w skarajnych przypadkach nawet całego wymienia.Ze względu na fakt ,że bakterie z tej grupy produkują szereg toksyn,martwica tkanki wymienia oraz bardzo zły stan ogólny macior przebiegający z wysoką gorączką,zasinieniem obwodowych części ciała (uszy,wymie,ogon) jest również spotykany.Dodatkowo utrzymuje się pogląd ,że toksyny produkowane przez E.coli są w stanie blokować lub upośledzać wydzielanie jednego z głównych hormonów odpowiedzialnych za prawidłowy przepieg laktacji tj. prolaktynę.Źródłem zakażenia dla zwierząt jest głównie zanieczyszczone kałem i/lub moczem środowisko,dlatego coliform mastitis uważane jest za tzw.zapalenie środowiskowe
  • 2)Grupa bakterii gronkowce i paciorkowce-zapalenia wywołane przez Streptoccocus spp. i/lub Staphylococcus spp. charakteryzują się zwykle łagodniejszym i bardziej przewlekłym przebiegiem niż coliform mastitis.Zapalenie może dotyczyć jednego lub kilku gruczołów mlekowych.W tej grupie zapaleń obserwujemy raczej spadek mleczności macior niż całkowity brak mleka.Same maciory dosyć rzadko reagują gorączką lub pogorszeniem stanu ogólnego tj. zpalenia tego typu prowadzą zwykle do zmian o charakterze miejscowym ograniczonym do taknek wymienia. Zapalenia wywołane przez gronkowce i /lub paciorkowce są zazwyczaj zapaleniami ropnymi.Źródłem zakażenia w tym przypadku jest generalnie sama skóra zwierząt gdzie paciorkowce i gronkowce występują w sposób naturalny.
  • 3)Grupa bakterii inne-gdzie zapalenie może być wywołane przez np.
  • bakterię ropy błękitnej czyli Pseudomonas aeruginosa.Zapalenie tego typu jest zwykle ostre,przebiega ze znacznym pogorszenie stanu ogólnego zwierzęcia i co istotne jego leczenie jest bardzo skomplikowane ze względu na fakt dużej antybiotykooporności bakterii Pseudomonas spp.
  • lub przez np. Actinomyces suis bakterię wywołującą promienicę wymienia,która przebiega z tworzeniem guzków lub guzów- często zawierających ropę- w tkankach wymienia.Jego leczenie farmakologiczne jest z reguły mało efektywne,natomiast chirurgiczne usuwanie guzów jest po prostu nie praktyczne w warunkach produkcji ferm towarowych.

Zapalenia wymienia jak juz wcześniej wspomniałem mogą przebiegać w formie klinicznej -czyli widzimy objawy stanu zapalnego ,który może być ostry,podostry lub przewlekły- lub w formie podklinicznej gdzie nie obserwujemy wyraźnych cech zapalenia.W paraktyce stany ostre i podostre są dosyć łatwe do rozpoznania np. na podstawie wyglądu wymienia,zachowania się prosiąt i macior.Tego typu zapalenia są bardziej charakterystyczne dla okresu tuż przed i tuż po porodzie.Stany przewlekłe zwykle ujawniają się naszym oczom po odsadzeniu prosiąt -kiedy wymie ulega gwałtownej redukcji –w postacji różnego rodzaju guzków-ropni i stwardnień w obrębie poszczególnych gruczołów mlekowych.Przewlekłe stany zapalne są w większości przypadków następstwem stanów ostrych i podostrych.Najwięcej uwagi i czasu wymaga zdiagnozowanie podklinicznych stanów zapalnych,gdzie jedynym objawem może być spadek produkcyjności-mleczności macior.Tego typu zaburzenia laktacji możliwe są do rozpoznania po dokładnej analizie produkcyjnej stada.

Głównymi czynnikiami predysponującymi do wystąpienia zapaleń wymienia są:

  • zanieczyszczone kojce porodowe,
  • nie usuwanie odchodów zza macior
  • mała ruchliwość zwierząt w wyniku np. nadmiernego otłuszczenia lub śliskiej podłogi czy złego stanu racic
  • niedobór wody
  • zanieczyszczenie wody np. bakteriami Klebsiella spp.
  • mokre legowisko macior
  • nieodpowiednia temperatura na porodówce
  • przeciągi i inne

Niestety diagnostyka labolatoryjna zapaleń wymienia ma z praktycznego punktu widzenia ograniczone znaczenie i nie powinna być rozstrzygająca podczas stawiania diagnozy zaburzeń laktacyjnych.U świń możemy oceniać ilość komórek somatycznych w mleku oraz zlecać badanie bakteriologiczne mleka.Interpretacja wyników jest natomiast dosyć kłopotliwa ponieważ zakres norm dla ilości komórek somatycznych jest bardzo duży a pobranie prób mleka w sposób aseptyczny tj.„czysty” jest znacznie trudniejszy niż u np. krów.Generalnie za wartość graniczną dla komórek soamtycznych można przyjąć liczbę 12 milionów komórek/ml mleka gdzie około 75% stanowią białe krwinki krwi w formie leukocytów.

Leczenie zapaleń wymienia wymaga stosowania odpowiednio dobranych antybiotyków wraz z lekami przeciwzapalnymi oraz lekami wspomagającymi oddawanie mleka.Prosięta pochodzące od macior z zapaleniem wymienia wielokrotnie również wymagają podjęcia odpowiedniego leczenia.

Bardzo często w praktyce terenowej zdaża się ,że zapaleniu wymienia towarzyszą również inne objawy,takie jak np. wyciek. Wyciek z dróg rodnych tzw. lochia poporodowe są w zasadzie zjawiskiem całkowicie normalnym.Maciory usuwają w ten sposób „pozostałości ‘ po przebytej ciąży.Fizjologiczny wyciek utrzymuje się zwykle 3-4 dni po porodzie i potem nie powinien właściwie już być obserwowany.Początkowo wydalana substancja może przyjmować kolor białawy i jest lepka potem jest raczej przezroczysta , a jej ilość wyraźnie zmniejsza się w kolejnych dniach laktacji.

Bardzo ważna z praktycznego punktu widzenia jest umiejętność rozróżnienia wycieku normalnego-fizjologicznego od wycieku patologicznego.Przy podejmowaniu decyzji o ewentualnym leczeniu wycieku powinniśmy zwracać uwagę na:

  • intensywność wycieku-obfite wycieki (nawet w 3-4 pierwszych dniach po porodzie gdzie są zjawiskiem fizjologicznym) mogą podlegać konieczności leczenia
  • barwę wycieku-wycieki brunatne,czarne,krwawe i/lub zawierające resztki tkanek podlegają konieczności leczenia
  • zapach wycieku-wycieki o zapachu np.rozkładającego się mięsa,gnilne,cuchnące podlegają konieczności leczenia
  • długość utrzymywania się wycieku po porodzie-generalnie wycieki utrzumujące się powyżej 4-5 dnia po porodzie mogą podlegać konieczności leczenia
  • ogólny stan zdrowia maciory/ogólny stan zdrowia prosiąt-jest to bardzo ważne kryterium przy podejmowaniu decyzji o rozpoczęciu leczenia danego wycieku a w szczególności ,w momencie kiedy wyciek jest na „granicy” między wyciekiem fizjologicznym i patologicznym.Szczegółowa obserwacja zachowania się i wyglądu zwierząt jest niejednokrotnie najlepszą „bronią” przeciwko wszelkim problemom na porodówkach i nie tylko tam.

Patologiczne wycieki z dróg rodnych mogą mieć swoje źródło zarówno w obrębie układu rozrodczego-macica,pochwa ale mogą być również wynikiem zapalenia układu moczowego-głównie pęcherza moczowego.Ze względu na fakt ,że cewka moczowa uchodzi do początkowego odcinka pochwy ,wielokrotnie nie jesteśmy w stanie ustalić żródła wycieku.Budowa anatomiczna cewki moczowej samic świni - czyli niewielka długość oraz stosunkowo duża średnica –predysponuje wręcz do zapaleń układu moczowego tzw.drogą wstępującą tj.ze światła pochwy przez cewkę moczową do pęcherza moczowego i czasami nawet dalej przez moczowody do samych nerek.Stan zapalny może rozwinąć się również w samym pęcherzu moczowym (pierwotne zapalenie pęcherza moczowego)np. w wyniku długotrwałego zalegania moczu o zbyt wysokim pH,co z kolei może być następstwem niedoboru wody pitnej-brak wody,,zepsute piodła,słabe ciśnienie ,słaby przepływ wody w instalacji wodnej itp.,lub być wynikiem zakażenia specyficzną bakterią atakującą układ moczowy świń tj.Actinobaculum suis.W rozpoznaniu zapalenia układu moczowego użyteczne jest przeprowadzenie badania USG oraz badania bakteriologicznego moczu.

Przyczyną lub przyczynami powstawania wycieków patologicznych obserwowanych w praktyce terenowej są głównie:

  • pozostałości łożyska
  • zalegające,martwe płody lub ich części
  • stany zapalne wynikające z tzw.błędów technologicznych np.nadmierna manipulacja w drogach rodnych,przebiałczenie paszy,używanie w kojcach porodowych dużej ilośći zanieczyszczonej słomy lub trocin,ciągłe używanie kojców porodowych bez przestrzegania zasady AI-AO (all in –all out tj.wszystko wchodzi i wszystko wychodzi na raz) ,skarmianie zagrzybionej paszy itp.

Leczenie wycieków patologicznych zakłada stosowanie konkretnych antybiotyków,leków przeciwzapalnych oraz leków ułatwiających wydalenie patologicznego płynu.Rozróznienie źródła wycieku (układ rozrodczy/układ moczowy) również ma swoje uzasadnienie praktyczne,ponieważ decyduje o doborze wyżej wymienionych środków leczniczych.

Generalnie możemy stwierdzić,że infekcyjne czynniki zespołu PDS są wszechobecne.Wielokrotnie zrzucamy na ich kark wszelkie „zło tego świata”, dlatego bardzo lubimy stosować różnego rodzaju rozbudowane programy profilaktyczne ,zakładające rutynowe podawanie antybiotyków np.przed i po porodzie.Czasami takie postępowanie jest jedyną słuszną opcją,ale co bardzo ważne powinno być opcją krótkoterminową.Zawsze powinniśmy pamiętać,że jeśli musimy już leczyć to jesteśmy w gruncie rzeczy spóźnieni.Olbrzymia większość problemów laktacyjnych wynika z szeroko pojętych błędów w zarządzaniu fermą a czynniki infekcyjne PDS grają tylko rolę aktora drugiego planu.Antybiotyki i inne środki farmaceutyczne mogą być bardzo pomocne ale tylko do momentu znalezienia pierwotnej przyczyny zaburzeń.Ciągłe stosowanie leków zamazuje rzeczywisty obraz problemów występujących na danej fermie.